Батмөнх Даян хаан (1464-1517) нь Монголын хаан бөгөөд нэг хэсэг тархай бутархай байсан Монголчуудыг дахин нэгтгэж чадсан билээ.

Батмөнх Даян хаан
Монголын хаан
Хаанчлал 1480–1517 (1480-1543?)
Хаан суусан 1480
Бүтэн нэр Батмөнх
Төрсөн огноо 1464
Өнгөрсөн огноо 1517 (1543?)
Удаах Барсболд Сайн Алаг хаан
Их хатан Мандухай сэцэн хатан
Хатан Хүсэй
Жимсгэнэ
Хүүхэд Төрболд
Улсболд
Барсболд Сайн Алаг хаан
Төрөлт гүнж
Алчболд
Арсболд
Очирболд
Арболд
Гэрболд
Чин тайж
Гэр од
Гэрсэнз
Эцэг Баянмөнх жонон
Эх Шихэр Тайху хатан
Улс Монгол Улс
Ургийн овог Боржигин

Бага насЗасварлах

Батмөнх нь 1464 онд Баянмөнх жононгийн ганц хүү болон мэндэлжээ. Түүний эх нь Урианхайн Шихэр тайху. Уйгарын Исмэл тайш зүүн Монголыг довтлох үед Баянмөнх жонон зугтаж, Исмэл тайж Шихэр Тайхуг өөрөө авч, хөвгүүн Батмөнхийг нь Балгачны Багай гэдэг хүнд өгч өсгүүлжээ. Баянмөнх жонон дайны хөлөөс дутааж явахдаа алагдаж Батмөнх эцэг эхгүй өнчин хоцорсон байна. Багай өнчин хүүг үрчлэн авсан боловч, хоол унд муутай байлгаснаас бэтэг өвчинд баригдаж эдгэрэхгүй удсаныг Тангадын Төмөрхадаг гэдэг хүн олж мэдэн, гуйж үзээд бүтээгүй тул Багайгаас булаан авч, өөрийн эхнэр Сайхайгаараа асруулжээ. Тэд есөн цагаан ингэний сүүгээр тэжээж, гурван мөнгөн аягыг цоортол илж эмчлэн зассанаар Батмөнхийн өвчин илаар болсон гэдэг. Үүний дараа Төмөр Хадаг Батмөнхийг Мандухай сэцэн хатанд аваачиж өгөв. Тухайн үед Батмөнх 3 настай байсан бөгөөд Мандухай сэцэн хатан түүнийг "Буурцагхан" хэмээн өхөөрдөн дууддаг байжээ. Мандухай сэцэн хатан Батмөнхийг 4жилийн турш Өнөболд ван, Исмэл тайшаас нууж 7 настайд нь алтан ургийн хүн хэмээн зарлаж 1480 онд Батмөнхийг Монголын их хаан болгосон. 7 настайдаа Даян нэрээ тэнгэрээс авж, эцэг эхээсээ нэр авалгүй "Буурцагхан" нэртэй байсан учраас эцгийн нэрийн хагасыг авж, Тулуйн угсааны алтан ураг олон болж бат, мөнх орших суурь болтугай хэмээгээд Батмөнх гэдэг нэрийг өгчээ.

ХаанчлалЗасварлах

Түүний хаанчлалын эхний жилүүдэд Мандухай сэцэн хатан гол үүргийг гүйцэтгэжээ. Мандухай хатан Даян хааныг дагуулан авч явж, Ойрадуудыг дайлж нэгтэгсэнээр Баруун, Зүүн Монголчууд дахин нэгдсэн. 1483 онд Даян хаан Тогочи Шигүшид цэрэг өгч Исмайл тайшруу илгээн түүнийг устган эх Шихэр тайхуг олж авсан. 1490-ээд оны үед Ойрад болон Баруун түмнийг довтлон эзэлснээр Монгол орон нэгдэж эхэлсэн. Удтал Баруун түмэн толгойлох эзэнгүй байсан учир, Даян хаан 2-р хүү Улсболдоо баруун гурван түмний захирагчаар томилж явуулахад нь Харчины Ибрай тайш барьж алсан байна. Үүнд хилэгнэсэн Батмөнх баруун гурван түмнийг дайлаар мордож, Ибрайг ялжээ.

Батмөнх Мин улстай сайн харилцааг хадгалах замаар дотоод асуудлуудаа шийдэх бодлого баримталж байв. Тэрээр чөлөөт худалдааны гэрээ хийх элч илгээсэн ч Мингийн хаан элчийг нь алсан тул цэрэг хөдөлгөж байсан аж.

Хэдэн жилийн дараа баруун түмнийг нэгтгэж чадсанаар Даян хаан цолд өргөмжлөгдсөн байна. Монголын эх сурвалжуудад түүний хаанчлалын жилүүдэд Монголд энх амгалан байдал тогтсон гэдэг.

Гэр бүлЗасварлах

Даян хаан нь 3 хатантай. Сурвалжид бичснээр тэдгээр 3 хатадын нэр нь ондоо байдагч гэсэн адил нэрний салаа утгууд байдаг.

  1. Мандухай сэцэн хатан: 7 хүү, 1 охинтой.
  2. Жимсгэнэ хатан: Уругудын Оручи шигүшийн охин[1]. Зарим түүхэнд Самар тайху, Сүмэр тайху, Самур гэх мэтээр бичдэг нь ондоо дуудлага бололтой. Даян хаанд Гэреэтүн, Гэреэчин нарыг төрүүлсэн.
  3. Хүсэй хатан: Ойрадын Хэрээ Хучигарын охин[2]. Даян хаанд Гэрболд, Гэрсэнз нарыг төрүүлж өгсөн.

Тэр өөрийн 11 хүүдээ харъяат аймгуудаа хуваарилж олгосон нь бөгөөд отгон хүү Гэрсэнзд Халх түмний 7 хошуу ногдсон нь Халх 7 хошууны эхлэл болжээ. Даян хаан өөрийн 11 хүүдээ дараах аймгуудий хувьдан өгсөн. Үүнд:

  1. Төрболд: Цахар түмний Үзэмчин, Сөнид, Хуучид, Аохан зэрэг отгууд
  2. Улсболд: Залуудаа үхсэн.
  3. Барсболд Сайн Алаг хаан: Ордос түмэн, Түмэд түмэн
  4. Арсболд: Түмдийн долоон отог
  5. Очирболд: Цахарын Хишигтэн отог
  6. Алчболд: Өвөр Халхын 5 отог
  7. Арболд: Хар гэр, Шарай гол
  8. Гэр од: Цахарын Найман (Цахар), Урад отгууд
  9. Чин тайж: Хар Татаар
  10. Гэрболд: ?
  11. Гэрсэнз жалайрын хунтайж: Ар Халхын аглагийн 13 отог
  12. Төрөлт гүнж: Халх Жаруудын Баасан тавнанд гэргий болон очсон. Зарим сурвалжид түүнийг Гэгээн гүнж хэмээн нэрийддэг.

Тэр Монголыг дахин зохион байгуулалтад оруулж зургаан түмэн болгожээ.

Зүүн түмэн: Халх, Цахар, Урианхай

Баруун түмэн: Ордос, Түмэд, Юншээбүү.

Үүнээс гадна Хасарын угсааныхны мэдлийн Хорчин аймаг

Дөрвөн түмэн Ойрд гэж хуваагдаж байсан.


Өмнөх
Мандуул хаан
Монгол улсын хаан
1480-1517
Дараах
Барсболд Сайн Алаг хаан

ЭшлэлЗасварлах

  1. Үндэсний их шар тууж оршивой. УБ., 2006. 55 дахь тал
  2. Үндэсний их шар тууж оршивой. УБ., 2006. 55 дахь тал