Түмэдийн Алтан хан (1507 - 1582) нь Түмэдийн захирагч бөгөөд Монголын баруун түмэнг удирдаж байсан алтан ургийн хан юм. Тэрээр Батмөнх Даян хааны ач, Барсболд хааны хоёр дахь хүү төдийгүй Мөнгөн хэмээх ихэр охин дүүтэй. Жинхэнэ нэрийг нь Анд гэдэг.

Алтан хан
Түмэдийн Мянган алтан хүрднийг эргүүлэгч Чакраварди сэцэн хаан, Шүнь-и ван (順義王)
Алтан хан
Хаанчлал 1542-1582
Бүтэн нэр Анда?
Төрсөн огноо 1507 оны 12 сар[1]
Өнгөрсөн огноо 1581 оны 12 сар[2][3]
Өнгөрсөн газар Хатан гол
Өмнөх байхгүй
Удаах Сэнгэдүүрэн
Их хатан Жүнхэн хатан
Хүүхэд Сэнгэдүүрэн хан, Буян тайж, Төвөд тайж, Бинтү тайж, Баарин тайж, Будашири тайж,
Эцэг Барсболд хаан
Эх Бодон хатан
Ургийн овог Боржигин

Түүний ах Гүнбилиг нь Ордосыг захирч байжээ. Ах нь 1542 онд нас нөгчсөний дараа Алтан Баруун түмэнг ерөнхийд нь удирдах болж, "Түшээт сэцэн хан" цолтой болсон байна.

Цахарт сууж байсан Боди Алаг хаан 1547 онд нас барахад, түүний орыг залгасан Дарайсун Гүдэн хаанд Алтан шахалт үзүүлсээр "Гэгээн хан" цолтой болж чаджээ. Түүний захирч байсан Ордос буюу Шар мөрний эрэг хавь нь Ойрад, Хятад, Төвдтэй харилцах зангилаа болж байсныхаа хувьд түүний нэр нөлөөг ихэсгэж байснаас гадна янз бүрийн соёлуудтай харьцах боломжийг олгож байв.

Тэрээр одоогийн Өвөр Монголын нийслэл Хөх хотыг үндэслэн байгуулсан юм. Мөн тэрээр Төвөдийн Буддын шашныг Монголд нэвтрэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэснээрээ Монголын түүхэнд үлдсэн. Монголын анхны Буддын сүм хийд болох Тэгчин Чонхорыг Хөх хотод чухам Алтан хан байгуулсан аж. Мөн 1586 онд Абтай Сайн ханы дэмжлэгтэйгээр хуучин Их Монгол Улсын нийслэл Хархорумын ойролцоо Эрдэнэ-Зуу хийдийг байгуулжээ.

Цэрэг зэвсгийн хувьд Алтан хан нь Мин улсыг сандаргах хүчтэй байв. Тэрээр 1529, 1530, 1542 онуудад Хятад руу довтолж ихээхэн олзтой буцаж байсан бөгөөд 1550 онд Цагаан хэрмийг давж, Бээжинд нэвтэрч зарим дүүргүүдийг шатааж тухайн үед хориотой хотодоо суугаа хаанд нь бичиг хүргүүлж буулт хийлгэж тохиролцоонд хүрч байжээ.Өөрийн харьят харьцангуй цөөн цэргийг удирдан Нангиадуутай байлдах бүртээ ялалт байгуулж байсныг нь бодоход цэрэг дайны эрдэмд гаргууд нэгэн байжээ. Түүний цэрэг тухайн үеийн нийт монголын цэргийн хүчний дөрөвний нэгд ч хүрэхгүй байсан билээ. Алтан хаан бээжинг эзэлсэн боловч тохиролцоонд сайн хүрээгүй мөртлөө нутгийн зүг жолоо залсан нь одоо хүртэл тодорхойгүй байдаг. Магадгүй өөрийн цөөн цэргээр уран аргаар ялалт байгуулсан болхоор хэт цөөхөн цэрэгтэйгээ мэдэгдэхээс болгоомжилж мөн давуу талаа удаан хадгалж чадахгүйгээ өөрөө сайн мэдэж байсан болхоор тийм шийдвэр гаргасан байх. Хятадын хаан 1571 онд түүнтэй найрамдлын гэрээ байгуулж, адуугаар торго дурдан сольж авах наймааг зөвшөөрч байсан түүхтэй. Түүний хийсэн удаа дараагийн амжилттай довтолгоо нь цаашид Мин улсыг уналтанд хүргэж, Манж нарт ялагдах гол урьдаж нөхцөлийг бүрдүүлжээ.

1582 онд Алтан хан таалал төгсөхөд түүнийг хүү Сэнгэ Дүүрэн нь залгамжилжээ. Мөн ач хүү Ёндонжамц нь 4-р Далай ламаар тодорч байсан түүхтэй.

Гэр бүлЗасварлах

Ах дүүсЗасварлах

  1. Гүнбилиг мэргэн жонон
  2. Лабуг тайж
  3. Баясхал хүндлэн хан
  4. Нарийн тайж
  5. Будадарадун тайж
  6. Мөнгөн авхай: Алтан ханы ихэр

ХатадЗасварлах

  1. Жүнхэн хатан

ХөвгүүдЗасварлах

  1. Сэнгэдүүрэн хан
  2. Баян баатар тайж
  3. Төвөд тайж
  4. Галт ноён
  5. Бинт илдэн тайж
  6. Далад хөлөг тайж
  7. Будашири тайж, 1569 онд Жүнхэн хатнаас төрсөн.
  8. Гончиг тайж
  9. Жамц тайж

ОхидЗасварлах

  1. Манзушири авхай[4], 1568 оны шар луу жилд Ойрадын Хиргуд отогийн Жигэхэн агагийн хүү Бөхүүдэйд соёрхов.
  2. Сүмбэр авхай[5], 1568 оны шар луу жилд Ойрадын Хиргуд отгийн Жигэхэн агагийн хүү Эхэй чинсанд соёрхов.
Өмнөх
байхгүй
Түмэдийн алтан хүрднийг эргүүлэгч Чакраварди сэцэн хаан
1542—1581 он
Дараах
Сэнгэдүүрэн хан

ЭшлэлЗасварлах

  1. Чакраварди Алтан Ханы Тууж. УБ., 2006.т.15
  2. Чакраварди Алтан ханы туужид "...Цагаан могой жилийн хөхлөр сарын 19-нөө барс өдөрт Хан эзэн далан таван насандаа тахиа цагт...тэнгэрийн газраа өөд болсон" гэж бичжээ.
  3. Чакраварди Алтан Ханы Тууж. УБ., 2006.т.63
  4. Чакраварди Алтан Ханы Тууж. УБ., 2006.т.29
  5. Чакраварди Алтан Ханы Тууж. УБ., 2006.т.29