Афганистан

Афганистан (ᠠᠹᠭᠠᠨᠢᠰᠲ᠋ᠠᠨ ᠣᠯᠣᠰ) (персээр افغانستان‎; паштунаар Afġānistān‎), албан ёсны нэр нь Афганистаны Исламын Эмират Улс (товчлол АИЭУ) гэж бичигддэг. Ази тивийн төв, өмнөд хэсэгт далайгаас зайдуу оршдог орон, 1946 онд НҮБ-д гишүүнээр элссэн. 2016 оны байдлаар 33 сая хүн амтай гэж тоологдсон.

Афганистаны Исламын Эмират Улс
د افغانستان اسلامي امارت (паштун)
да афганистан ислами эмират
امارت اسلامی افغانستان (дари)
эмират-е еслами-е афганестан
Flag of
Төрийн далбаа
Төрийн сүлд of
Төрийн сүлд
Төрийн дуулал: Афганистаны төрийн дуулал
Afghanistan on the globe (Afro-Eurasia centered).svg
НийслэлКабул
Албан ёсны хэлПаштун, дари (перс)[1][2]
Төр засагИсламын Эмират улс
Исламын улс
• Төрийн тэргүүн
Дээд удирдагч
Хибатулла Ахунзада
• Засгийн тэргүүн
Хасан Ахунд
Байгуулагдсан
• Үйл
1919-08-19
(Их Британиас тусгаарласан)[2]
Газар нутаг
• Нийт
652.864[3] км2
Хүн ам
• Тооцоо
33.332.025 (Багцаагаар, мэдээ: 2016 оны долоодугаар сар)[2]
• Өсөлт
+3,49 %
• Нягтаршил
50/км2
ДНБ (ХАЧТ)тооцоо
• Нийт
  • Нийт (нэрлэсэн)
  • Нийт (ХАЧХ)
  • ДНБ/Хүн ам (нэрл.)
  • ДНБ/Хүн ам (ХАЧХ)
ДНБ (нэрлэсэн)тооцоо
• Нийт
2016[4]
ХХИ (2016) 0.479[5]
бага
Мөнгөний нэгжАфганы афгани (AFN)
Цагийн бүсUTC+4:30
Утасны томьёо+93[6]
ISO 3166 кодAF, AFG, 004[7]
Домэйн нэр.af

НэрЗасварлах

 
19-р зууны англи ном

Афганистан гэх үгийг үгчлэн орчуулбал «Афганчуудын Улс» гэсэн үг юм. 3-р зууны Сасаны улсын бичигт «Абган» хэмээн тэмдэглэгдсэн нь хамгийн эртний сурвалж болж байна. 6-р зуунд Энэтхэгийн одон орончийн тэмдэглэлд «Авагана» (अवगाण) гэжээ. 10-р зуунд араб үсгээр «Афган» болон бичигдсэн.

«Афган» гэж үг уг нь тухайн нутагтаа «паштун» үндэстнийг заасан ижил утгатай үг мөн гэдэг. Харин 1964 оны Афган улсын үндсэн хуулиар улсын бүх иргэнийг заана гэж тодорхойлжээ.

2021 онд Талибанчууд Кабулыг булаан авахаас өмнө тус улсыг Исламын Бүгд Найрамдах Афганистан Улс (товчлол ИБНАУ) гэж нэрлэдэг байсан бол одоо Афганистаны Исламын Эмират Улс гэж нэрлэдэг.[8]

Газар зүйЗасварлах

 
Физик газар зүйн зураг
 
Цастай Хиндүкүш
 
Өрнөд нутгийн үзэмж

Афган орон 647,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, Сомалигаас том буюу дэлхийн 43-р том орон болно.

БайрлалЗасварлах

Хойд өргөргийн 29° — 39°, зүүн уртрагийн 60° — 75° дотор ЮНЕСКО-гийн ангиллаар Төв Ази, НҮБ-ийн шинэ ангиллаар Өмнө Азид хамааран байна.

Дорно өмнөд талаараа Пакистантай 2670 км, өрнөд талаараа Ирантай 921 км, умард талаараа Туркменистантай 804 км, Узбекистантай 144 км, Ирантай 921 км, Тажикистантай 1357 км, дорно умард талаараа Хятадтай 91 км газар хиллэдэг далайд гарцгүй орон. Хилийн нийт урт — 5530 км.

Газрын тогтоцЗасварлах

Афганы газар нутгийн 80% уулархаг муж байна. Хойд зүгийн нам доор газар (Бактрын хотгор), төвийн уулархаг орон (Хазаражат, Хиндүкүш), баруун өмнөд нутгийн тэгш өндөрлөг (Систаны хотгор) гэж үндсэн гурван тогтоц байна. Хиндүкүш уулын нуруу зүүн хойноос баруун урагш тогтсон. Хамгийн өндөр цэг нь Ношак оргил (7492 м). Мөн Баба, Баян, Шефид-Кух зэрэг өндөр уул байна. Хиндүкүш нь зүүн зүгт Памир, Хималайтай холбогдоно. Тэр дунд Ваханаар давж Хятад руу гардаг.

Усны зүйЗасварлах

Афганы гол мөрд ихэвчлэн төв нутгийн уулнаас эх авч гадаад орон луу урсдаг. Цөл дундах нуур, баян бүрд таарна. Афганаар дайрдаг хамгийн урт мөрөн бол Амударья (2661 км) юм. Кундуз гол түүнд цутгана. Баруун урд нутгаар Хилманд гол урсана. Аргандаб түүнд цутгана. Баба уулнаас эх авсан Кабул гол Инд мөрөнд цутгана.

Ашигт малтмалЗасварлах

Афган төмрийн хүдэр, алт, хром, хар тугалга, зэс, үнэт чулууны нөөцтэй. Нөөцийн хэмжээ ихэвчлэн тогтоогдоогүй. Мөн давс, хүхэрээр баян. Шибирганд шатдаг хийн үлэмж нөөцтэй (136 млрд куб.м).

Хүн ам зүйЗасварлах

Яс үндэс Хувь
Паштун үндэстэн 42%
Тажик үндэстэн 27%
Хазара үндэстэн 9%
Узбек үндэстэн 9%
Аймак ястан 4%
Туркмен үндэстэн 3%
Балуч ястан 2%
бусад ард түмэн 4 %
Афганистаны шашин шүтлэг
ислам
  
99%
бусад
  
1%
Афганистаны хэл аялгуу
перс хэл (дари)
  
50%
паштун хэл
  
35%
узбек, туркмен
  
11%
бусад 30 гаруй
  
4%

Афганистан улс 2015 онд 32,564,342 хүнтэй (дэлхийд 40-р олон) байв. 42 хувь нь 0–14 насны багачууд, 55% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 2 хувь нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын нягт — 43.5 хүн/км2, жилийн өсөлт — 2.3 хувь, дундаж наслалт — 60 жил, хүйсийн харьцаа — 1.05 эр/эм, хотжилт — 24 хувь.

 
Паштун нутгийн хүүхдүүд
 
Афганистаны хэлний газрын зураг

Ард түмэнЗасварлах

Афганистан бол олон үндэстэн ястны орон. Хүн амын олонх нь иран угсаатан байна. Үүнд паштун хэлээр хэлэлцдэг паштун үндэстэн (42%), дари перс хэлээр хэлэлцдэг тажик (27%), хазара (9%), аймак (4%) багтана. Мөн түрэг угсааны узбек, туркмен болон янз бүр угсааны нуристан, пашай, араб зэрэг цөөн тоот ард түмэн амьдардаг.

Хэл, шашинЗасварлах

Паштун (иран төрлийн хэл), дари (иран төрлийн перс хэлний нэг янз) гэсэн хоёр албан ёсны хэлтэй. Дари перс хэлээр голчлон тажик, хазара хүмүүс хэлэлцэнэ. Паштун хэлээр Хиндүкүш уулын өврөөр хэлэлцэнэ. Хойд нутгаар түрэг төрлийн узбек, туркмен хэлтэн байна.

Афганистаны ард түмний 99.7% ислам шашныг шүтнэ. 80-90% суннит, 7-19% шийт дэгийг дагадаг. Сикх, хиндү, зороастр, христ шүтлэг цөөн хувьд байна.

Хот сууринЗасварлах

 
Афганистаны хотын залуус
   
Зургийн зүүн талд Кабул, баруун талд Мазар-и-Шариф
   
Зургийн зүүн гар талд Кандахар, баруун гар талд Херат
Нэр [өргөлтөт дуудлага] Өөр нэр Хүн амын тоо
1 Кабул [кабуул] 3,289,000 [9]
2 Кандахар [кандахаар] Кандагар 491,500 [10]
3 Херат [хераат] Герат 436,300 [11]
4 Мазар-и-Шариф [мазаар-и-шарийф] 368,100 [12]
5 Кундуз [кундууз] 304,600 [13]
6 Талукан [талукаан] 219,000 [14]
7 Желалабад [желал-абаад] Жалалабад 206,500 [15]
8 Пули-Хумри [пуули-хумрий] 203,600 [16]
9 Чарикар 171,200 [17]
10 Шибарган 161,700 [18]
11 Газни 157,600 [19]
12 Сари-Пуль 150,700 [20]

ТүүхЗасварлах

Афганд хүн 50 000 жилийн өмнөөс амьдарсан ул мөр бий. Олон зуунд олон янз угсааны хүмүүс амьдарч ирсэн.

 
Ахемений улсын нутаг дэвсгэрт: Ари, Бактр, Арахос

Индо-ари нутагЗасварлах

НТӨ 3000 оноос Индийн соёл иргэншил Кандахарт хүрч хот суурин тогтсон. НТӨ 2000 оны тэртээ Төв Азийн нүүдэлчин улс ирж суурьшсан. Афганы хүмүүс Өрнө Ази, Өмнө Азиар тархаж энэ нутгийг Ариана (Ари) гэдэг болсон. НТӨ 1800-800 онд Афганд дэлгэрч асан Заратуштрын шашныг үндэслэгч нь Балх балгаснаа амьдарч, нас эцэслэжээ. НТӨ 6-р зуунд иран угсааны Ахемены улс Афганыг эзэрхэв. Персийн I Дари хааны булшны бичээс дэх түүний эзэлсэн 29 нутгийн жагсаалтанд Кабулын хөндийг дурджээ. НТӨ 330 онд Македоны Александрын байлдан дагуулал Афганыг дайрсан. Удалгүй грек Селевкидын улс эзэн мэдсэн бол, НТӨ 185 онд Индийг гатлан Маурын улс ноёрхсон ч Ашока хааны үхлээр грек Бактрын улс дахин эзэлсэн. Тэднийг скиф мөхөөсөн.

 
Бамияны бурхан багш. Исламаас өмнө буддын шашин дэлгэрчээ

НТӨ 1-р зуунд иран угсааны Парфян улс, дараа нь Энэтхэгийн Кушан улс эзэн мэдэв. Энэ үед буддын шашин Афганд дэлгэрсэн. НТ 3-р зуунд бас нэгэн перс улс болох Сасаны улс нутгийн эзэн болсон бол 6-р зуунд Кушаны өвийг залгасан буддын шашинт жижиг улс Кабул орчимд төвлөжээ.

Ислам ба монголЗасварлах

Арабаас эхтэй ислам шашин 642 онд Херат, Заранжаас эхлэн Афганд дэлгэрэв. Сафар, дараа нь 9-10-р зуунд Саманы улс Афганыг бүрэн эзэлсэн. 10-11-р зуунд буддын, заратуштрын, хиндү шашны үлдсэн хүчин дарагджээ. Газнийн улс исламын шашныг ихээр мандуулав.

1219 онд монголын Чингис хаан Сартуул улсыг байлдан дагуулснаар тус нутгийг эзэрхэв. Түүний ач Хүлэгү Ираны Табризад төвлөн улс байгуулж Афган дахь овог аймгийг эзэн мэдсэн ба удалгүй ислам шашинд орсон. 1370 онд Төмөрийн улс тогтсон ба Хератад төвлөсөн.

16-р зуунд Бабур Кабулыг Аргуны улсаас булаан авч, Энэтхэгийн Делиг эзлэн Их могол улсыг үүсгэн байгуулсан. Түүнээс хойш Афганыг Бухар, Сафав, Могол хуваан эзэрхэв. 19-р зуунаас өмнө Афганы баруун хэсэг нь Хорасан гэгдэж, Хорасаны дөрвөн нийслэлийн хоёр нь Херат, Балх байв. Афганы үлдсэн нутаг нь Хорасан-Хиндүстан хоёрын хязгаар зааг гэгдэж байв.

 
Дурраны эзэнт гүрэн хамаг ихээр тэлсэн 1747 он

Монгол Улстай 1962 оны 2 дугаар сарын 1-нд дипломат харилцаа тогтоосон. Анхны суурин Элчин сайдаар Хаянгийн Банзрагч /1982-1988 онд/ ажиллаж байсан.

Персээс тусгаар улсЗасварлах

1709 онд энэ нутгийн Хотак ноён Сафавын төрийн эсрэг босч Персээс тусгаар тогтнож чадав. Түүний удмын Махмуд Персийн нийслэл Исфаханыг эзэлсэн ч 1729 онд ялагдаж доройтсон ба 1738 онд сүүлийн хүчээ алджээ.

1747 онд Афганы удирдагчаар Ахмад Шах Дуррани сонгогдсон ба түүний цэрэг өнөөдгийн Иран, Афган, Пакистан, Энэтхэгээр байлдан дагуулав. Түүний хүү Тимур шах нийслэлээ Кандахараас Кабулд нүүлгэсэн. Дурраны удмын хаантай энэхүү Афган улс 19-р зуунд баруун талаасаа Перстэй, зүүн талаасаа Британийн дэмжлэг бүхий Сикхтэй сөргөлдөж нэлээн газраа алдаж оршин тогтнов.

Өрнөдийн нөлөөЗасварлах

 
1839 он. Англи-Афганы нэгдүгээр дайн. Газни.

19-р зууны сүүлд Британи-Оросын нөлөөний бүсээ өргөтгөх Их Тоглоомд Афган хавчуулагдсан. 1842, 1870-иад онд Афган улс Их Британийн Энэтхэгтэй байлдан дийлж нутгаа хамгаалсан ба Дурандын шугмаар паштун, балуч үндэстний нутгийг таллан хувааж хил тогтсон нь өнөөгийн Пакистан-Афганы хил болсон. Англи-Афганы гуравдугаар дайны дараах Равалпиндийн гэрээгээр Афган улс олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн ба Аманулла Хан шах 1920-иод онд Өрнөдийн олон улсаар аялан дипломат харилцаа тогтоож, эмэгтэйчүүдийн боловсролд анхаарч, боолын ёсыг халав. Аманулла Ханы бодлогыг эсэргүүцсэн бослого Кабулд ялж хааныг солив. 1933-1973 онд тогтвортой буюу Мохаммед Захир Шах гэдэг хаантай байв.

Дэлхийн 2-р дайн, Хүйтэн дайны эхэнд Афган төвийг сахьсан. 1973 онд цусгүй төрийн эргэлт болж, хаант ёс халагдсан.

Иргэний дайнЗасварлах

 
1993 он. Кабул. Сүйдсэн хэсэг

1978 онд Афган улсын коммунист нам Саурын хувьсгалаар төрийн эрхэнд гарав. Улсынхаа нэрэнд «социалист» гэсэн үг оруулсан. Иргэний дайн дэгдсэн. ЗХУ коммунист хүчнийг тэтгэн дэмжиж Афганд цэргээ оруулсан бол АНУ коммунист бус хүчнийг хөлсний хүн хүч, санхүүгээр дэмжин тэтгэж байв. 1 сая гаруй хүн амь үрэгдэжээ. Зөвлөлт 1989 онд цэргээ гаргасан ч 1992 он хүртэл нөлөөлөв.

1989 оноос хойш ч иргэний дайн төгсөөгүй. Нажибуллахын засгийн газар 1992 улсын нэрээ «исламын» хэмээн тодотгосон. Афганы иргэний дайнд Пакистан, Саудын Арабын зүгээс оролцож байв. Нутгийн өмнөд хэсэгт засгийн газрын эсрэг зэвсэгт бүлэглэл бэхжсэн. 1994 оноос Талибан өмнөд нутагт тогтсон. Талибан Кабулыг эзэлж, Кабулыг алдсан Масуд, Достум нар Умардын эвсэл байгуулан 1998 онд Мазар-и-Шарифын байлдаанд ялжээ. 1996-2001 онд Аль-Каеда сүлжээ Афганд үүрэлсэн. 1990-ээд онд 400 000 хүн иргэний дайнд нас баржээ.

2001 оны 9 сарын 9-нд Масуд амиа золиослогчид алагдав. Хоёр хоногийн дараа 9 сарын 11-ны халдлага болж АНУ Аль-Каедагийн Осама бин Ладеныг буруутгаж, Талибанаас түүнийг шаардсан. 10-р сард АНУ Афган руу цэрэг оруулж, Умардын эвсэлтэй хамтарч Талибаны засгийн газрыг унагаж Хамид Карзайн засгийн газрыг тогтнуулжээ. Афган улсаа «бүгд найрамдах» гэж тодотгон нэрийдэв.

Олон улс, НҮБ-ээс Карзайн засгийн газарт дэмжлэг үзүүлсэн. Талибан нэг хэсэг цохигдсон боловч Пакистанд хүчээ бэхжүүлж Афганд эргэж дайтаж байв. 2009 онд Талибаны тэргүүлсэн сүүдрийн засгийн газар зарим нутагт үүсэв. 2015 онд талууд энхийн хэлэлцээр хийхийг зөвшөөрсөн. Америк улс 2014 онд цэргийн үлэмж хүчээ Афганаас гаргасан ч АНУ-ын тэргүүлсэн НАТО-ийн цэрэг Афганы засгийн газарт тусалж үлдсэн. 2001 оноос хойш дайнаас болж 100,000 хүн амь үрэгдсэн.

АНУ-ын цэргүүд 2021 онд Афганистанаас бүрэн гарсны дараа тус улсыг Талибан эзэлнэ.[21]

Орон нутагЗасварлах

 
Аймагласан газрын зураг

Нэгдмэл төрийн байгууламжтай Афган улсын нутаг дэвсгэр 34 аймаг (ولايت, «вилаят») болж хуваагддаг. Нэг аймагт дунджаар 19 мянган км² газар, 90 түмэн хүн ноогдож байна.[22] Цаашлан харвал аймгуудын дотор 398 хошуу (ولسوالۍ, «воласвалей»)-тай.

Лавлах бичигЗасварлах

  1. Ch. M. Kieffer: Languages of Afghanistan. In: Ehsan Yarshater (Hrsg.): Encyclopædia Iranica, Stand: 2009, eingesehen am 20. Есдүгээр сар 2015 (англиар)
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 CIA World Factbook: Afghanistan (англиар)
  3. Central Statistics Organization of Afghanistan: Statistical Yearbook 2012-2013, Abschnitt Area and administrative Population.
  4. [1] International Monetary Fund
  5. [2] United Nations Development Programme (UNDP).
  6. WTNG.info
  7. Statoids.com
  8. ТАЛИБАНЧУУД 20 ЖИЛИЙН ДАРАА АФГАНИСТАНД ДАХИН НОЁРХЛОО ТОГТООВ. Оллоо Хувьцаат Компани. Retrieved 2021-08-18
  9. Population of Kabul City by District and Sex 2012-13
  10. Settled Population of Kandahar province by Civil Division, Urban, Rural and Sex-2012-13
  11. http://cso.gov.af/Content/files/Herat(1).pdf
  12. http://cso.gov.af/Content/files/Balkh(1).pdf
  13. http://cso.gov.af/Content/files/Kunduz(1).pdf
  14. http://cso.gov.af/Content/files/Takhar(1).pdf
  15. http://cso.gov.af/Content/files/Nangarhar(1).pdf
  16. http://cso.gov.af/Content/files/Baghlan(1).pdf
  17. http://cso.gov.af/Content/files/Parwan(1).pdf
  18. http://cso.gov.af/Content/files/Jawzjan(1).pdf
  19. http://cso.gov.af/Content/files/Ghazni(1).pdf
  20. http://cso.gov.af/Content/files/Sar-e-Pul(1).pdf
  21. Талибаны дээд удирдагч анх удаа ил гарав News.mn. REUTERS Retrieved 2021-11-02
  22. "Afghanistan". The World Factbook. Central Intelligence Agency (CIA). Retrieved 2012-12-14

Гадаад холбоосЗасварлах