Тайландын Хаант Улс (тайгаар ราชอาณาจักรไทย - Ратча аначак Таи), товчоор Тайланд, Тай улс (тайгаар ประเทศไทย - Пратет Таи - «Тай улс/орон») — Дорно-Өмнө Азийн төв хэсэгт дөрвөн улстай хиллэн, далайд гарцтай 513 мянган км² газрыг эзлэн оршдог, Бангкок нийслэлтэй, бүрэн эрхт, хэмжээт эрхт хаант засагтай вант улс; Тай хэлээр ойлголцох 67 сая хүний эх орон.

Тай Вант Улс
тайгаар  ราชอาณาจักรไทย →
Ратча аначак Таи
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Төрийн дууллын нэр:
тайгаар เพลงชาติไทย → Плен чат Таи
«Тай улсын төрийн дуулал»

Нийслэл 
(их хот)
Seal Bangkok.png Бангкок
Албан хэл Тай хэл
Албан үсэг тай үсэг
Ард түмэн 
(2009[1] он)
75% - Тай үндэстэн
14% - Хятад үндэстэн
11% - бус ард түмэн
Олон түмэн Тайнхан
Төр засаг Ардчилсан дэглэм, нэгдмэл
байгууламж
, үндсэн хуульт
хаант засагтай
 -  Ван эзгүй
 -  Ерөнхий сайд Прают Чан-о-ча
Улсын хурал Раттасапа → «Улсын Зөвлөл»
 -  Дээд танхим Сенат → «Чуулган»
 -  Доод танхим «Төлөөлөгчдийн танхим»
Түүх
 -  1238-1448 он Сухотай улс оршин тогтносон 
 -  1351–1767 он Айуттаяа улс оршин байв 
 -  1782-04-06 Раттанокос улс байгуулагдсан 
 -  1932-06-24 Өнөөгийн хаант засагт Тай улс 
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 513,120 км2 (51)
 -  Гадаргын ус (%) 0.4
Хүн ам
 -  Тооцоо (2011) 66,720,153[2] (19)
 -  Тооллого (2000) 60,606,947[3] 
 -  Нягт сийрэг 132.1 хүн/км2 
ДНБ (ХАЧТ) 2010 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $586.877 тэрбум[4] (24)
 -  Нэг хүнд $9,187[4] (86)
ДНБ (Нэрлэсэн) 2010 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $318,850 тэрбум[4] (30)
 -  Нэг хүнд $4,992[4] (88)
ОТББИ (2009) 42.5[5] 
ХХИ (2011) 0.682[6] (дунд) (103)
Мөнгөний нэгж Тайн бат (฿) (THB)
Цагийн бүс НЗНЦ+7
Домэйн нэр латин .th, тай .ไทย
Утасны томьёо +66

НэрЗасварлах

Энэ орныг 1939 он хүртэл олон улсад Сиам (тай хэл бичигт สยาม - Саяам) гэдгээр таниж байв. Герман хэлний Thailand («Тай нутаг») гэдгээс Орост 1930-аад онд Таиланд, дараа нь Оросоос Монголд Таиланд гэж оржээ. 1982 оны тольд ТаиландТаи улс гэж орчуулсан нь бий.[7] Ардчилсан Монголд төдий л анзаарагдахгүйгээр Таиланд-аас Тайланд болж хувьсч байгаа.

Газар зүйЗасварлах

БайрлалЗасварлах

 
Байр зүйн газрын зураг

Тайланд нь Дорно өмнөд Ази бүс нутагт Энэтхэг-Хятадын хойг болон Малайн хойг дээр оршдог.

Өрнө өмнөд талаараа Андаманы тэнгис, өмнөд талаараа Сиамын булан, Өмнөд Хятадын тэнгисээр хүрээлүүлсэн. Өрнө захаараа Мьянмар (хилийн урт - 1800 км), дорнод талаараа Лаос (1754 км), Камбож (803 км), өмнөдөөр Малайз (506 км) дөрөвтэй 4,863 км урт зурвасаар хиллэдэг.

х.ө.5°20°, з.у. 97°105° хооронд 513,120 км2 газар эзлэн байгаагаараа дэлхийн 49-р том (Йеменээс жижиг, Испаниас том) орон юм.

 
Сансраас харсан зураг

Газрын байцЗасварлах

Нутгийн умард хэсгээр уулархаг бөгөөд хамгийн өндөр цэг нь Дойнтанон уул (д.т.д. 2565 м) юм. Нутгийн дорнод хэсэгт байх Корат тэгш өндөрлөгийг Исан хэмээн нэрийддэг. Нутгийн төв хэсэг нь Чаупрая мөрний сав газар, нам доор газар байна.

Уур амьсгалЗасварлах

Умардаас өмнөд рүү 1860 км урт сунан тогтсон учир уур амьсгалын олон янз мужид хамаарна. Мөнх ногоон ширэнгэн ойтой, газар нутгийн 37%-ийг ой эзэлнэ. Тайланд уур амьсгал нутгийн умард биед тропикийн чийглэг, төв болон өмөнд биед субэкваторын уур амьсгалтай, Малайзтай хиллэх газар экваторын уур амьсгалтай байна.

Тайланд гурван улиралтай. 5-10-р сарын хооронд баруун өмнөдөөс ирсэн муссон салхины нөлөөгөөр борооны улирал, 8-9-р сард дийлэнхдээ хур тунадастай. 11-р сараас 2-р сар хүртэл хуурай хүйтэн, 2-5-р сар хүртэл халуун, чийглэг байж 5-р сард дахин борооны улирал эхэлдэг. Экваторт ойр байх нутгийн өмөнд хэсгээр температурын зөрүүгүй шахам бол нутгийн хойд уулархаг нутгаар 12-2-р сард шөнөдөө 0°C, өдөртөө +25°C дулаан байна. 4-5-р сард хамгийн дулаан буюу +35°C, +40°C хүртэл халдаг. Жилийн дундаж хур тунадас 1200-1600 мм, ихдээ 4500 мм байна.

Байгалийн үзэсгэлэнЗасварлах

Чаупрая, Меконг, Бангпаконг, Тапи зэрэг гол мөрөн нь газар тариалан, тээвэрт ашиглагддаг. Андаманы тэнгис нь байгалийн баялаг ихтэй бөгөөд тансаг амралтын газруудтай. Пукет, Краби, Ранонг, Пхангнга, Транг зэрэг үзэсгэлэнтэй, жуулчдыг татсан тэнгисийн эрэг, амралтын хотууд байна.

Амьтан ургамалЗасварлах

 
Тайландын бэлгэдэл нь заан

Тайланд нь байгаль орчны үзүүлэлтээр дундад (180 орноос 91-т) байр эзэлдэг. Агаарын чанар муу (167) гэдэг асуудалтай бол усны менежментээр (66) дунджаас дээгүүр байр эзэлдэг.

Заан бол улсын бэлгэ тэмдэг болсон амьтан бөгөөд 1850 онд 100 мянга байсан тоо толгой одоо 2000 болтол цөөрсөн. Хулгайн анчид зааныг соёо болон махны төлөө агнадаг. Бага залуу зааныг аялал жуулчлалын үзвэрт зориулж барьдаг бөгөөд 1989 онд төрөөс хориг тавьснаар энэ төрлийн хэрэглээ багассан. Бангкокт ховордсон амьтдыг нууцаар наймаалдаг зах хүртэл байна. Азийн хар баавгай, Малайн наран баавгай, цагаан гарт гиббон, залаат гиббон, муур баавгай зэрэг ховор амьтад Тайландад суурьшжээ.

Хүн ам зүйЗасварлах

 
1950 онд 20 сая байсан,
одоо 66 сая хүнтэй

Тоо, иргэнЗасварлах

Тайландад 2019 оны байдлаар 66,558,935 хүн амьдарч байна. Тайландын хүн ам ихэвчлэн хөдөө, нутгийн төв, дорно умард, умард хэсэг дэх газар тариалангийн бүсэд оршин суудаг. 2010 онд хүн амын 45.7% нь хот газар байдаг. 1960 онд хүн амын жилийн өсөлт 3.1% байсан бол өдгөө 0.4% болтол буурсан нь төрийн бодлогоор зохицуулагджээ.

Оршин суугчдын 95.9% нь Тайландын иргэн, 4.1% нь бусад улсын иргэн буюу Мьянмар (2.0%), бусад улс (1.3%) болон тодорхойгүй (0.9%) хэмээн ангилагдсан. Мьянмар, Лаос, Камбож, Балба, Энэтхэг зэрэг ойр орнуудаас хүн цагаачлан ирэх нь их байна. 2009 оны байдлаар цагаач хүний тоо 3.5 сая байна. Мөн Өрнөдийн орнуудынхаас дурдвал 41000 Их Британи, 20000 Австралийн иргэн амьдардаг.

Яс үндэсЗасварлах

 
Хэл-угсаатны газрын зураг

Тайландад олон янз ард түмэн амьдарч байна. 2010 оны байдлаар 62 үндэстэн ястанд хуваан авч үзжээ. Үүнд:

Хэл бичигЗасварлах

 
Сухотайн үеийн чулуун бичээс

Улсын албан ёсны хэл нь тай хэл байна. Тай хэл нь тай-кадай хэлний бүлэгт хамаардаг бөгөөд лао (Лаос), шан (Мьянмар) болон Хятадын өмнөд хилд амьдардаг зарим ардын хэлтэй нэгэн төрлийн хэл юм. Тай хэл нь улс даяар ерөнхий боловсрол, төрийн хэрэгт хэрэглэгддэг. Баримжаа аялгуу нь төв Тай аялгуу байдаг. Тай үсгээр бичдэг. Тай үсгийг 14-р зуунд кхмер үсгээс санаа авч үүсгэсэн бөгөөд нэгэн янзын үет үсэг юм.

Улсын хэмжээнд 62 янзын нутгийн хэл аялгуутан байна гэсэн бөгөөд энэ нь дээрх яс үндэсний ангилалтай ижил юм. Хамгийн олон хэлэлцэгчтэй нутгийн аялгуу нь төв аялгууг эс тооцвол дорно умард муж буюу тай-исан, лао-исан аялгуу юм. Үүнийг тай хэлний аялгуу, лао хэлний аялгуу гэж хэлэх бөгөөд түүхэндээ Ланшан хэмээх лао вант улсын нутаг байсан болохоор нөгөө хоёроос ийм байдлаар ялгаа үүсчээ. Нутгийн өмнөд хэсгээр малай төрлийн хэлтэн байна. Тайландын хятад хэл нь теочео нутгийн аялгуутай байна. Мон, кхмер, вьет, млабри, оранг асли зэрэг австроазиат төрлийн хэл, чам, мокен зэрэг австронез төрлийн хэл, лава, акха, карен зэрэг хятад-төвөд төрлийн хэл, тай ёо, пү тай, сэк зэрэг бусад тай хэлний бүлгийн хэл, хмонг зэрэг хмонг-миен хэлний бүлгийн олон янз хэлээр хүмүүс ярьж байна.

 
Буддын сүмийн ёслол

Шашин шүтлэгЗасварлах

Тайланд шашны хувьд бараг нэгэн төрөл буюу буддын шашны теравада урсгал хүн амын дунд 95% дэлгэрчээ. Улсын соёл уламжлалд гүн шингэсэн. Нэг шашинд итгэдэг хувиараа дэлхийд тэргүүлэх тоо юм. Харин үлдсэн хүн амын 4.3% нь лалын шүтлэгтэй нутгийн өмнөд хэсэгт орших малай хүмүүс юм. Хиндү, сикх шүтлэгтэй хот газар цөөн тоотой байгаа.

Үндсэн хуулинд улсын албан ёсны шашин гэж заагаагүй, шашин шүтэх эрх чөлөөтэй.

Хот сууринЗасварлах

Тайландад хот, балгас, суурин гэсэн байдлаар гурван зэрэг болгодог. 2015 оны байдлаар хотын зэрэг авсан 32 суурин газар байна.

2019 оны хүн амын тоогоор:

1. Бангкок (5,666,264 хүнтэй)
2. Нонтабури (254,375)
3. Паккрет (190,272)
4. Хатъяй (156,802)
5. Чаопраясурасак (143,024)

6. Сураттани (132,040)
7. Удонтани (130,531)
8. Чянмай (127,240)
6. Наконратчасима (126,391)
10. Паттая (119,532)

ТүүхЗасварлах

Эртний үеЗасварлах

Тайландад 20 мянган жилийн тэртээнээс хүн амьдарч байна. НТӨ 2000 оны үед тутрага тариалж байв. НТӨ 1250 оны үед хүрэл зэвсгийн үе байсан ба Банчян нутаг хүрэл, зэсийн үеийн гол тулгуур газар байжээ. НТӨ 500 оны үеэс төмөр зэвсгийн үед дэвшжээ. Хойгийн өмнөд хэсэгт НТӨ 2-р зуунд Фүнан улс оршин байв. НТ 6-р зуунд моны Дварати, Харипунчай зэрэг улс байсан бол 9-р зуунд Кхмерийн эзэнт улс Ангкорт төвлөн оршиж байв. Эдгээр эртний улсуудад Энэтхэгээс эхтэй шашин, соёл түгэн дэлгэрчээ.

Хэл зүйн хувьд эрдэмтэд Тай угсаатны дотор тай үндэстэнг багтаан ангилсан. Хятад түүхийн сурвалжид тай ардыг НТӨ 6-р зуунд анх тэмдэглэжээ. Тай угсаатан нь Тайландаас гадна Лаос, Мьянмар, Энэтхэг, Хятадыг уугуул нутгаа болгон оршин сууж байна. Эрдэмтдийн үздэгээр өмнө нь мон, кхмер ард түмэн амьдарч байсан Тайланд оронд 11-р зуунд тай үндэстэн шилжин ирж, төр улс үүсгэн тогтжээ. Тай соёл нь ойр орчмын мон, кхмер, вьет,Хятад, Энэтхэгийн соёлтой хольцон бүрэлдсэн.

Сухотай улсЗасварлах

 
Сукхотайн дурсгалт газар

13-р зуунд кхмер болон Паган улс бууран доройтоход олон улс үүсэн тогтжээ. Түүнээс Энэтхэг, Лаос, Малайн хойг хүртэл тай үндэстний улсууд оршин байв. Си Индратья хэмээх тай ноён кхмерийн эсрэг цэрэг босгож, 1238 онд Сухотай улсыг үндэслэн байгуулав. Рамакхамхаенг (1279–1298) хааны үед газар нутаг тэлж, тай үсэг зохиогдов. Нэгдмэл улс гэхээс илүүтэй ноёдын сүлжээ, холбоотны маягтай байв. I Маха Тамарача (1347–1368) хааны үед теравада буддын шашинд оржээ.

Нутгийн умард хэсгийг эзэгнэсэн Ланна улс 1292 онд Чянмайд төвлөн байгуулагдаж ойр орчныг нэгтгэв. Меконгийн сав дагаад паяо, лопбури зэрэг олон улс байв.

Ают улсЗасварлах

 
1540 оны үе. Ают улс

1350 онд Утон хаан Ают улсын анхны хаан болов. Ают нь өргөл барих сүлжээнд холбогдсон гүнт улсуудын холбоо байв. Энэ нь улс төрийн холбоо, улс төрийн гэрлэлтээр холбогдож байв. 15-р зууны төгсгөлд Аютынхан Кхмерийн эзэнт улсыг гурвантаа халдан довтолж Ангкорыг буулган авч бүс нутагтаа ноёлох болов. Сухотай нь Аютад алба барьдаг болсон ба эцэстээ дотор нь багтжээ. Ают тэндээс Малайн хойгийг эзлэхээр оролдсон боловч Хятадын Мин улсын тусламжийг авсан Малаккын султант улсыг эзэлж чадсангүй.

16-р зууны эхнээс эхлэн Европынхон харилцаж эхэлсэн. 1511 онд Португалын Афонсо дө Албукюрк бэйсийн зарлигаар II Рама Тибодид тусламжийн цэрэг ирж байв. 17-р зуунд Франц, Нидерланд, Английнхантай энэ мэт харилцаж байв. Энэ үед Ают нь умардад Чянмай, өрнөдөд мон, Бирмтэй түлхэлцэн оршсон. Бирмийн Таунго улстай 1540 оноос хэд байлдсаны эцэст 1570 онд нийслэлээ эзлүүлж баларч, 1584 онд Наресуан хаан мандах хүртэл Бирмийн хараат байв.

Нарай хааны (1656–1688) үед Ают нь Европын аялагчид Хятад, Энэтхэгээр аялах замдаа дайрч өнгөрдөг томоохон нэр хүндтэй Азийн улс болж ирсэн. Францын нөлөө ихсэхэд үндсэрхэг үзэл гарч 1688 оны Сиамын хувьсгалаар Нарай хаан түлхэгдэн унажээ. Франц номлогч нарын христийг дэлгэрүүлэх оролдлого тасраагүй. Ордны цуст тэмцлийн дараагаар 18-р зуунд Аютын алтан үе болох урлаг, уран зохиол, эрдэм цэцэглэн хөгжсөн үе тохиосон. Төгсгөлийн 50 жилд дотоодын эрх мэдлийн тэмцэл газар авч, төр доройтжээ. 1765 онд Бирмийн 40000 цэрэг Ают руу довтолж, 14 сарын бүслэлтийн дараа Аютын нийслэл галдан шатаагдсан.

Тонбури улсЗасварлах

 
Ват Пхрауэ сүм дэх хаш будда

Бирмд ялагдсан дайны дараа нийслэл хоосров. Хуучин нийслэл эзлэгдсэн ч орон нутгийн ноёд тэмцэж байв. Түүнээс Чаотак нь Чантабүригаас цэрэг босгож Тонбури цайзыг эзлээд Таксин хаан цол өргөмжлөгдөв. Тэр олон ноёдыг дагуулж Бирмийг үлдэн хөөв. 1775 онд Ланнаг чөлөөлж, 1778 онд Вьентьянг эзэлж, Камбожид нөлөөгөө тогтоов. Түүний харгис занг тэвчээгүй жанжин төрийн эргэлт хийж, 1782 онд өнөөг хүртэл төр барьж буй Чакрийн хаан угсааг үүсгэж I Рама хаан гэгджээ.

Раттанакосин улсЗасварлах

 
Сиам нь Францад газар тасдаж өгсөн

I Рама (1782–1809) хааны үед Раттанакосин улс нь Бирмийн довтолгоог няцаахын сацуу Лаос, Камбожийн үлэмж хэсгийг захирч байв. 1821 онд Британийн Жон Кроуфордтой байгуулсан гэрээ нь 19-р зууны Сиамын улс төрийн бодлогод тусгалаа олжээ. 1926 онд Британи нь Бирмийг ялж дагуулснаас хойш Сиам нь өрнөдөөс Энэтхэг-Бирмийг эзэлсэн Британи, дорнодоос Вьетнам-Камбож-Лаосыг залгих Франц гэсэн хоёр Европын колоничлогч орны завсрын улс болон тогтжээ. Чулалонгкорн хааны үед (1868–1910) улсын төвлөн захирах ёс бэхжиж, элчин сайд томилж, боолын ёсыг халж, 1788 онд 12 кром (яам) бүхий засгийн тогтолцоог тогтоожээ. 20-р зууныг хүртэл Сиам нь колоничлогч хөршүүдэд нэлээн газар нутаг алдсан байна. 1912 онд хэмжээгүй эрхт хаант засгийг халахын төлөө бослого гарсан боловч дарагджээ. 1917 онд Сиам нь Дэлхийн I дайнд шахалтаар холбоотны талд нэгдэн байлдав.

Хэмжээт эрхт хаант засагЗасварлах

 
Фельдмаршал, ерөнхий сайд Пибун Сонгкрам (1938-1957)

1932 оны Хана Ратсадоны удирдсан хувьсгалаар цус урсгалгүйгээр хэмжээгүй эрхт хаант засгийг хэмжээт эрхт хаант засаг болгож, анхны үндсэн хуулийг баталжээ. Язгууртнууд сөрөг хувьсгал хийхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн. Үүний дараа Швейцарт сурсан Ананда Махидол нь VIII Рама хаан болжээ. 1940 онд улсын нэрийг «Сиам» байсныг халж «Тайланд» ххэмээн өөрчлөн нэрийдэв. 1941 онд Японы холбоотон болж Виши Францын эсрэг байлдав.

1946 онд залуу Ананда хаан нас барсан тул түүний дүү Бхумибол Адулядеж хаан ширээ залгамжлав. Тайланд нь 1954 онд АНУ-тай холбоотон болсон ба 1957 онд төрийн эргэлтээр Хана Рацадон улс төрийн тавцнаас зайлуулагдав. Түүний үед улсын дэд бүтэц, боловсролын салбарт үлэмж дэвшил гарсан гэдэг. 1961 онд Вьетнамын дайн дэгдэхэд АНУ нь Тайландыг хамгаална гэж гэрээлжээ. Тай соёл орчин үеийн байдлаар хөгжиж, өрнөдийн хэв маягийг шингээсэн. Хотжилт эрчимтэй явагдаж, эдийн засаг хөгжиж, дунд ангийнхан дийлэнх олонхыг эзлэх болов. 1971 онд ерөнхий сайд Тханом Киттикачорнын дарангуйллын эсрэг тэмцэл өрнөснийг иргэдийн цусыг асгаруулан даржээ. Бхумибол түүний оронд Саня Дхармасактиг ерөнхий сайд болгосон нь 1932 оноос хойш хаан улс төрд шууд оролцсон тохиолдол болов. Ардчилал төдий удаан үргэлжлээгүй.

Орчин цагийн түүхЗасварлах

 
2011 оны үер аж үйлдвэрийн салбарт хохирол учруулжээ

Жагсаал эсэргүүцэл их, Вьетнам дайнд ялсны дараа коммунизм орж ирэх вий гэсэн айдас үүсч хэт барууны чиглэлтэй төрийн эргэлт 1976 онд болжээ. 1980 онд хойг даяарх дүрвэгчдийн хөдөлгөөн, Вьетнамын хилийн дээрэм, эдийн засгийн хүндрэлээс хамаарч 1980 онд мөн цэргийн эргэлт гарав. 1980-аад онд хоёр удаа төрийн эргэлт гарах оролдлого гарсан ч бүтэлгүйтсэн. 1991 оны төрийн эргэлт араасаа маргаан дагуулж 1992 онд Бхумибол хаан оролцож ерөнхий сайдыг огцруулжээ. 1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал нь 40 жилийн эдийн засгийн хурдацтай хөгжлийг нэгэнтээ тасалдуулсан. Популист Тайрак Тай намын Таксин Шинаватра 2001 оноос ерөнхий сайд болсон ба түүний бодлого хөдөөгийн ядуурлыг бууруулах, эрүүл мэндийг сайжруулахад чиглэсэн. 2004 оноос эсэргүүцлийн хөдөлгөөн эхэлсэн ба 2006 онд цэргийн эргэлтээр огцорчээ. 2007 онд Таксины талын эвсэл сонгуульд ялсан ба түүнээс түүнийг дэмжигч-эсэргүүцэгчдийн хооронд зөрчилдөөн явагддаг болсон. 2011 онд түүний дүү Инглук Шинаватра Тайландын түүхэн дэх анхны эмэгтэй ерөнхий сайд болжээ. Бас нэгэн тэмцэл хямралыг зогсоож 2014 онд цэргийн эргэлт гарч, генерал Прают Чан-о-ча ерөнхий сайд болсон. 2016 онд 70 жил төр барьсан Бхумибол хаан нас барж, хүү Важиралонгкорн нь хаан ширээнд заларсан. 2019 онд хунтын дэглэм сонгуулийн товыг зарласан ба 2020 онд КОВИД-19-ын үед ардчиллын төлөө тэмцэл хориглогджээ.

Төр засагЗасварлах

Улс төрЗасварлах

1932 оноос эхлэн Тайландын хаан нь хэмжээт эрхтэй болсон. 1932 оноос эхлэн 20 удаа үндсэн хууль, нэмэлт өөрчлөлт баталсан.

 
10-р Рама хаан
Важиралонгкорн
 
Прают Чан-о-ча
ерөнхий сайд

Тайландад төрийн эргэлт олон удаа хийгддэгээр алдартай. 1932-2020 он хүртэлх 88 жилийн 66 жилд нь цэргийн эрхтэн төрийн өндөр албан тушаалд байсан, байсаар байна. Хамгийн сүүлийн удаа 2014 онд цэргийн эргэлт гарч, одоогийн ерөнхий сайд томилогдсон. Тайландын намууд тийм ч урт түүхтэй биш. 1992-2006 онд хоёр намын тогтолцоотой байсан. 2000 оноос хойш сонгуульд Тайландын төлөө нам болон Ардчилсан нам хоёр голчлон санал авдаг. Сүүүлийн үеийн үндсэн хуулийн орчинд нэг нам олонх болж чадахгүй болж, олон намын тогтолцоотой байдаг болсон.

ХаанЗасварлах

Өнөөгийн хаан чакрийн угсааны 10-р Рама (Важиралонгкорн) нь 2016 онд хаан ширээнд заларсан. Үндсэн хуулиар хааны эрх мэдэл хязгаарлагдмал, үндсэндээ бэлгэдлийн төрийн тэргүүн байна. Хаан нь зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч бөгөөд буддын шашинтны хувьд сүсэг бишрэлийн хамгаалагч юм. Хаан нь өв залгамжлагчаа томилох, хаан угсааныхны хэрэг явдлыг шийдэх, хаанд зөвлөх зөвлөгч нарыг томилох эрх үүрэгтэй. Хэдий тийм боловч улс оронд үймээн үүссэн тохиолдолд хаан улс төрд оролцсон тохиолдол цөөнгүй юм. Хааны гэр бүлийг доромжилсон тохиолдолд эрүүгийн хариуцлага хүлээх хуультай.

 
2010 он. Улаан цамцтны жагсаал

Хууль тогтоох эрх мэдэлЗасварлах

Улсын хурал нь сенат (150 суудалтай дээд танхим), төлөөлөгчдийн танхим (350 суудалтай доод танхим) хоёроос бүрддэг. Сүүлийн сонгууль 2019 онд болсон. Өнөөгийн ерөнхий сайд, генерал Прают Чан-Очагийн тэргүүлдэг Ардын төрийн эрх намын толгойлсон эвсэл олонхийн суудал авсан.

 
Нутгийн хуваарь

Хэрэгжүүлэх эрх мэдэлЗасварлах

Тайландын ерөнхий сайд болон бусад 35 хүртэлх тооны сайдыг Улсын хурлаас томилдог. Сайд нарыг ерөнхий сайд нэр дэвшүүлж, хаан зөвшөөрч баталдаг.

Шүүх эрх мэдэлЗасварлах

Шүүх байгууллага улсын хурал болон засгийн газраас тусдаа хараат бус байна.

Засаг захиргааЗасварлах

Тайланд нь нэгдмэл улс. Нутаг дэвсгэр нь эхлээд 76 аймаг (จังหวัด, changwat), 2 тусгай нутаг (Бангкок, Паттая) болон хуваагддаг. Аймаг нь сум ((อำเภอ, amphoe), цаашлаад сум нь баг(ตำบล, tambons) болж хувагддаг. Аймаг болгоны засаг захиргааны төв болсон хот суурин нь аймгийнхаа нэртэй адил нэртэй байдаг. Аймаг, сумын засаг даргыг улсын төв засгийн газраас томилдог. Аймгуудыг багцлаад умард, төв, дорнод, өмнөд, дорно умард зэргээр муж болгож ангилдаг.

Гадаад харилцааЗасварлах

Тайланд нь НҮБ зэрэг олон улсын байгууллагуудын бүрэн эрхт гишүүн юм. Дорно өмнөд Азийн АСЕАН-ийн гишүүн бөгөөд бусад бүс нутгийн орнуудтай нягт холбоотой, Америктай НАТО-гийн биш цэргийн холбоотон гэдэг холбоотон байна. 2003 онд Ази-Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажилллагааны байгууллагын хурлыг зохион байгуулсан. Дорно Тимор Индонезээс тусгаар тогтносны дараа Тайланд нь олон улсын энхийг сахиулах цэргийн үүрэг гүйцэтгэсэн. Таксин Шинаватра эхлээд Хятад, Австрали, Бахрейн, Энэтхэг, Америктай чөлөөт худалдааны гэрээ байгуулах гэж оролдсон нь Тайландын аж үйлдвэр өрсөлдөх чадамж муу учир арчигдана хэмээн шүүмжлэгдсэнээр гэрээ байгуулагдаагүй. Таксин мөн Лаос зэрэг бүс нутгийн орнуудад идэвхтэй тусалж, бүс нутгийн манлай орон байхыг зорьж байсан. Ирактай АНУ-ын тэргүүлсэн дайнд 423 цэргээ илгээсэн бөгөөд 2004 онд цэргээ татан гаргасан. 2009 онд Камбожтой 900 жилийн настай булшнаас болж буудалцсан бөгөөд Камбожийн 2, Тайландын 3 цэрэг тус тус амь үрэгдсэн.

Эдийн засагЗасварлах

Тайланд нь шинээр аж үйлдвэржиж буй орон юм. 2017 онд худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн ДНБ нь 1 тэрбум 390 сая ам.доллар буюу нэг хүнд 20 474 ам.доллар ноогдож байна. Нийт ДНБ-ийн хэмжээгээр Зүүн Өмнөд Азид Индонезийн дараа 2-рт, дэлхийд 20-рт орж байгаа нөлөө бүхий эдийн засаг юм. Нэг хүнд ноогдох хэмжээгээр бүс нутагтаа Сингапур, Бруней, Малайзын дараа 4-рт орж байгаа. 1986-1996 оны жилийн дундаж өсөлт 12.4% байжээ. Азийн санхүүгийн хямралын дараа буюу 2000 оноос хойших жилийн дундаж өсөлт 4-5% байна. Улс төрийн тогтворгүй байдал нь гадаадын хөрөнгө оруулалтыг буурахад нөлөөлсөн.

Орлогын хуваарилалтЗасварлах

 
Тайландын экспортын бүтэц

Орлогын хувьд тэгш бус бөгөөд нийт хүн амын 10% нь нийт хөрөнгийн 80% эзэмшдэг. 2016 онд 5.9 сая хүн ядуу, 11.6 сая хүн ядууралд ойрхон гэж ангилагдсан. Дорно умард, өмнөд, умард мужуудад ядуурал илүүтэй байна.

Экспортын үйлдвэрлэлЗасварлах

Тайландын ДНБ-ын 2/3 нь экспортын бараа байна. Үүнд автомашин, компьютер, цахилгаан бараа, цагаан будаа, нэхмэл эдлэл, гутал, загас агнуурын бүтээгдэхүүн, резин, үнэт эдлэл зэрэг бараа бүтээгдэхүүн гол хувийг эзэлж байна. Тайландын автомашин үйлдвэрлэл Өмнөд Азийн хамгийн том бөгөөд дэлхийд 9-р байрт орж байна. Тайландад Япон, Америкийн үндэстэн дамнасан автомашин үйлдвэрлэгчдийн лиценз бүхий үйлдвэрүүд байрладаг. Ачааны автомашины тухайд гэхэд Японы 5, Америкийн 2, Энэтхэгийн 1 компани Тайландад үйлдвэрээ байгуулжээ.

Аялал жуулчлалЗасварлах

 
Когай арал. Далайн эрэг

Аялал жуулчлал улсын эдийн засаг 6%-ийг бүрдүүлж байна. Шууд бус нөлөөг нь тооцвол улсын эдийн засгийн 20%-д нөлөөлж байна. Ихэвчлэн Азийн жуулчид ирдэг бөгөөд Тайландын түүхт газар, байгалийн үзэсгэлэн, соёлын өв зэргийг сонирхдог. Өмнөд нутгийн далайн эргийн амралтын газрууд нь дэлхийн өнцөг булан бүрээс жуулчдыг татдаг. Умард нутагт адал явдал эрэн хайсан, шугуйт уулын аялал бас бий.

Тайланд нь эмнэлгийн аялал жуулчлалын газар бөгөөд жилд 2.5 сая жуулчин хүлээн авдаг. Үүнд хүйс шилжүүлэн суулгах, гоо сайхны хагалгаа зэрэг орно. Өмнөд эргийн Паттая зэрэг хотод секс жуулчлал хөгжсөн бөгөөд нийт эдийн засгийн 3%-тай тэнцэх том бөгөөд улсын нийт жуулчдын мөнгө зарцуулалтын 10%-ыг үүнээс олж байна.

Хөдөө аж ахуйЗасварлах

Тайланд улс дэлхийн хамгийн том цагаан будаа экспортлогч орон байсан бөгөөд саяхан Энэтхэг, Вьетнамын дараа 3-т ордог болсон. Нийт ажиллах хүчний 49% нь газар тариаланд ажиллаж байна. Тариалан эрхлэх боломжтой газар нутгийн хэмжээгээр бүс нутагтаа тэргүүлдэг. Нутгийн тариалан эрхлэх боломжит газрын 55%-д тутарга тариалдаг. Уламжлалт арга барилаас техниктэй дэвшсэн салбар болж хөгжих шилжилтийн үе дээр явж байгаа.

Зам тээвэрЗасварлах

Тайланд улсын төмөр замын компани нь дангаараа нь улсын бүх төмөр замыг ашигладаг. Бангкок хотын өртөө нь бүх замын зангилаа болдог. Нийт 4507 км урт төмөр замтай.

 
Бангкок. Суварнабуми нисэх буудал. Тай эйрвэйсийн нисэх онгоц

Тайланд улсын Бангкок хотод 3 янзын шуурхай тээврийн хэрэгсэл байна. Үүнд метро, хурдан автобус, нисэх буудлын галт тэрэг гурав орно. Метро нь 1999 оноос ашиглагдсан, нэмж 3 чиглэл баригдаж байгаа, одоогоор 70 км урт, 2 чиглэлийн 53 өртөөтэй, өдөрт 470000 хүн зорчдог. Түргэн автобус нь 2010 оноос ашиглалтад орсон, 1 чиглэлийн 12 буудалтай, 16 км урт, дундаж хурд 30 км/цаг, өдөрт 25000 хүнд үйлчлүүлдэг. Нисэх буудлын галт тэрэг нь 28 км төмөр замаар Суварнабуми олон улсын нисэх буудлаас хотын төв хүртэл 8 өртөөтэй, 120 км/цаг хурд авна.

Тайланд нь 390000 км авто замтай. 37 сая автомашин, 20 сая мотоцикл бүртгэгдсэн байна. Төрөл бүрийн тээврийн хэрэгсэл, үүнд жижиг автобус, түг түг, сонтэв зэрэг өвөрмөц унаа бий.

2012 оны байдлаар 103 нисэх буудалтай (63 нь цардмал замт). 6 нисдэг тэрэгний буудалтай. Суварнабуми зэрэг 8 олон улсын нисэх буудалтай.

Далайн тээвэр, усан замын тээвэр хөгжсөн. Бангкок, Паттани зэрэг боомтуудтай. Нутгийн дундуур Чаупрая мөрөн тээврийн зам болно.

Эрчим хүчЗасварлах

Тайландын эрчим хүчний хэрэглээ өндөр. Газрын тос, байгалийн хий, нүүрсийг импортолдог. 2013 онд 118.3 сая тонн байсан хэрэглээ 2018 онд 133 тонн болж өссөн. 2014 оны байдлаар нийт цахилгаан хэрэглээний 75%-ийг шатдаг хийнээс, 20%-ийг нүүрс түлдэг цахилгаан станцаас, бусдыг биомасс, усны, биогазын эх үүсвэрээс гаргаж үйлдвэрлэж байна. Тайланд нь хэрэглэж буй газрын тосныхоо гуравны нэгийг үйлдвэрлэдэг. Зүүн Өмнөд Азид нүүрс үйлдвэрлэлээрээ Индонезийн дараа 2-рт, газрын тосны импортоор 2-т ордог. Дотоодын нүүрсний хэрэгцээгээ бүрэн хангаагүй учир гаднаас импортолдог. Тайланд шатдаг хий үйлдвэрлэлээр улсынхаа хэрэгцээг 80% хангадаг.

Албан бусЗасварлах

Өнөөдөр Тайландад албан бус хөдөлмөрийг ихэвчлэн үндсэн гурван бүлэгт хуваадаг. Туслан гүйцэтгэгч (хувиараа хөдөлмөр эрхэлдэг, гэрээр ажилладаг ажилчид), үйлчилгээний ажилчид (зоогийн газарт ажилладаг, гудамжны худалдаачин, массажист, таксины жолооч) болон хөдөө аж ахуйн ажилчид. Эдгээр ангилалд зугаа цэнгэл, шөнийн амьдрал, сексийн салбарт ажилладаг хүмүүсийг оруулаагүй болно. Хөдөлмөрийн албан бус салбарын эдгээр чиглэлээр ажилладаг хүмүүс бэлгийн мөлжлөг, хүний ​​наймааны хүрээлэлд элсүүлэх зэрэг нэмэлт эмзэг байдалтай.

Ерөнхийдөө албан бус салбарт боловсролын түвшин бага байна. 2012 оны судалгаагаар албан бус ажилчдын 64% нь бага ангиас дээш боловсрол эзэмшээгүй болохыг тогтоожээ.

Эх сурвалжЗасварлах

  1. Barbara A. West (2009), Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Facts on File, pp. 794, ISBN 1438119135
  2. http://web.archive.org/web/20110427052522/http://203.113.86.149/stat/pk/pk53/pk_53.pdf
  3. {https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/th.html%7Ctitle=Population and Housing Census 2000, National Statistical Office |publisher=Web.nso.go.th |date=2000-04-01 |accessdate=2010-04-25}}
  4. 4.0 4.1 4.2 4.3 Report for Thailand. World Economic Outlook Database. International Monetary Fund. 2011-07-25-д хандсан.
  5. Human Development Report. UNDP (2009). 27 October 2011-д хандсан.
  6. Human Development Report 2011 – Human development statistical annex 127–130. HDRO (Human Development Report Office) United Nations Development Programme. 2 November 2011-д хандсан.
  7. Ц.Дамдинсүрэн, А.Лувсандэндэв нарын зохиосон "Орос-Монгол толь". II хэвлэл. 1982 он.

Цахим холбоосЗасварлах