Австри

Бүгд Найрамдах Австри Улс (герм. Republik Österreich, Österreich [ˈøːstəʁaɪ̯ç], Дуудлага сонсох) — Төв Европт оршдог далайд гарцгүй улс. Хойд талаараа Герман, Чех, зүүн талаараа Словак, Унгар, урд талаараа Словени, Итали, баруун талаараа Швейцар, Лихтенштайн гэсэн найман улстай газраар хиллэдэг. Дунай мөрний эрэгт байх Вена нэрт нийслэл хоттой.

Republik Österreich
Бүгд Найрамдах Австри Улс
ᠪᠦᠬᠦᠳᠡ
ᠨᠠᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ
ᠠᠦᠰᠲᠷᠢ
ᠤᠯᠤᠰ
Австрийн төрийн далбаа
Австрийн төрийн сүлд
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Албан хэл Герман хэл[1][2]
– орон нутгийн албан хэл: Хорват, словени, унгар
Нийслэл Вена
Төрийн хэлбэр Бүгд Найрамдах Улс (Холбооны)
Засаглалын хэлбэр Ерөнхийлөгчийн-парламентын холимог[3]
Төрийн тэргүүн Xолбооны ерөнхийлөгч
Александер Ван дер Беллен
Засгийн газрын тэргүүн Ерөнхий сайд
Себастиан Курц
Газар нутгийн талбай 83.882,56 (112-р байр)[4] км²
Хүн ам 8.901.064
(1. Нэгдүгээр сар 2020)[5] (93-р байр)
Хүн амын нягтрал 106 (78-р байр) хүн/км²
Хүн амын өсөлт +0,5 %[6] (2017 он)
ДНБ
  • Нийт (нэрлэсэн)
  • Нийт (ХАЧХ)
  • ДНБ/Хүн ам (нэрл.)
  • ДНБ/Хүн ам (ХАЧХ)
2019 он[7]
  • 446,3 тэрбум USD (28.)
  • 521,3 тэрбум USD (41.)
  • 50.380 USD (14.)
  • 58.850 USD (16.)
Хүний хөгжлийн илтгэцүүр 0,922 (18.) (2019)[8]
Мөнгөн тэмдэгт Евро (EUR)
Үүсэл 0962–1804 он: Ариун Ромын Эзэнт Гүрний бүрэлдэхүүн

0976 он: Остаррихийн Маркграфт Улс
1156 он: Австрийн Херцогт Улс
1453 он: Австрийн Эрцхерцогт Улс
1500 он: Австрийн Эзэнт Гүрний тойрог
1804 он: Австрийн Хаант Улс
1867 он: Австри-Унгар
1918 он: Анхдугаар БН Улс
1934 он: Холбооны Австри Улс
1938 он: Германы Эзэнт Гүрний бүрэлдэхүүн
1945 он: Хоёрдугаар БН Улс

Төрийн дуулал Österreichische Bundeshymne
Үндэсний баярын өдөр Аравдугаар сарын 26
(1955 он: Австрийн төвийг сахих тунхаг
Цагийн бүс UTC+1 ТЕЦ
UTC+2 ТЕЗЦ
(гуравдугаар сараас аравдугаар сар дуустал)
ТХ-н дугаар A
ISO 3166 AT, AUT, 040
Домэйн нэр .at
Утасны бүсчлэлийн дугаар +43
Austria in European Union.svg

Орчин үеийн Австрийн түүх нь 9-р зуунд дээд, доод Австрийн нутаг дэвсгэрт хүн ам ихсэх үеэс эхлэсэн байна. 996 онд "Остаррихи" (Ostarrichi) гэдэг нэр албан ёсны бичигт тэмдэглэгдэн үлджээ. Энэ үг нь одоо Оостеррайх (Österreichорчуулбал Зүүний буюу Дорнын Эзэнт Улс) болтлоо хувьссан ажээ.

Австри нь парламентын засаглалтай төлөөллийн ардчилсан системтэй бөгөөд есөн холбооны мужтай. Мөн үүрдийн үл довтлох байдлыг тунхагласан зургаан Европын орны нэг бөгөөд Үндсэн хуулинд нь тийнхүү заагдсан байдаг цөөн орнуудын нэг юм. 1955 оноос Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага (НҮБ), 1995 оноос Европын Холбооны гишүүн байна.

Газар нутагEdit

Австрийн нутаг дэвсгэрийнх нь хэмжээ нь нийт 83,872 квадрат километр. Нутгийн баруун болон баруун өмнөд хэсэг нь Альпийн нурууны бүсэд хамаарна. Нутгийн зүүн болон хойд хэсэгт Дунай мөрний бэлчир, тал нутаг оршдог. Хамгийн нам дор цэг болох Нойзийдлэр нуур далайн түвшнээс дээш 115 метр, хамгийн өндөр цэг болох Альпийн нурууны Гроссглокнер оргил 3798 метр өндөр юм.

Хил хязгаарEdit

Австрийн хилийн нийт урт нь нийт 2562 км. Үүнд, Германтай 816 км, Чехтай 466 км, Словактай 107 км, Унгартай 354 км, Словенитэй 816 км, Швейцартай 166 км, Лихтенштайнтай 35 км.

Байгаль, уур амьсгалEdit

Эх газрын чийглэг уур амьсгалтай. Өвөлдөө Альпийн нуруунд цас их унадаг. Өндөр уулын цас нурах, Дунай мөрний усны түвшин нэмэгдэж үер болох үзэгдэл тохиолдоно.

Байгалийн баялагEdit

Төмрийн хүдэр, хүрэн нүүрсний нөөцтэй. Өндөр уулын бүсэд усны эрчим хүч ашиглах өргөн боломжтой.

Хүн амEdit

Австрийн хүн ам нь 2017 оны 9 сарын байдлаар 8,596,912 байна. Хүн амын өсөлт жилд дунджаар 0,27 хувьтай. Нийт хүн амын 98 хувь нь герман хэлээр ярьдаг, албан ёсны хэл нь герман хэл юм. Үлдэх 2 хувь нь хорват, унгар, словен, чех, словак, румын хэлүүдээр ярилцдаг. Хүн амын ихэнх хувь нь христийн шашинтан бөгөөд 78 хувь нь католик, 5 хувь нь протестант ургалынх. 4.5 хувь нь бусад шашин шүтдэг.

Засаглалын хэлбэрEdit

 
Вена даь Австрийн парламент

Австри нь парламентын бүгд найрамдах улс. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх болон шүүх засаглал нь чанд тусгаарлагдсан.

Төрийн тэргүүнEdit

Холбооны Ерөнхийлөгчийг 6 жилээр ард түмэн шууд сонгодог. Одоогийн Ерөнхийлөгч Александр Ван дер Беллен нь 2017 оны 1-р сарын 26-наас хойш төр барьж байна.

Хууль тогтоох дээд байгууллагаEdit

Австрийн парламент нь Холбооны болон Үндэсний Зөвлөл гэсэн хоёр танхимтай. Дээд танхим болох Холбооны Зөвлөл нь муж улсуудын Засгийн газрын төлөөлөгчдөөс тухайн муж улсын хүн амын тооноос хамааруулан сонгодог 64 гишүүнтэй. Доод танхим болох Үндэсний Зөвлөлийг 4 жил тутамд намын нэрсийн жагсаалтаар шууд сонгоно. 183 гишүүнтэй, дөрвөн хувийн босготой. Үндэсний Зөвлөлийн Ерөнхийлөгчөөр 2006 оны парламентын сонгуулийн дүнд АСДН-ын төлөөлөгч, хатагтай Барбара Праммер сонгогдон ажиллаж байна.

Австри нь Европын парламентад 21 гишүүнтэй, тэднийг Үндэсний Зөвлөлийн сонгуулийн дүнг үндэслэн намуудад хувь тэнцүүлэн суудал хуваарилж илгээд

Гүйцэтгэх засаглалEdit

2006 оны сонгуулийн үр дүнд голлох улс төрийн хүчнүүд болсон АДСН, ААН их эвсэл байгуулж Холбооны Засгийн газрыг байгуулсан. Засгийн газрын бүрэн эрх энэ оны нэгдүгээр сараас эхлэсэн бөгөөд холбооны канцлер буюу ерөнхий сайдаар Альфред Гузэнбауэр ажиллаж байна.

Орон нутагEdit

Холбооны төрийн байгууламжтай Австри улсын нутаг дэвсгэр холбоот 9 муж (Bundesländer- Муж Улс) болж хуваагдана.

Мужийн нэр Герман нэр Төв хот Талбай
(км²)
Хүн ам
Бургенланд Burgenland   ˈbʊʁɡn̩lant Айзенштадт 3,966 286,215
Вена Wien [viːn] Вена 414 1,731,236
Доор Австри Niederösterreich [ˈniːdɐˌʔøːstəʁaɪ̯ç] Санкт-Пёльтен 19,174 1,617,455
Дээр Австри Oberösterreich [ˈoːbɐˌʔøːstəʁaɪ̯ç] Линц 11,980 1,416,772
Зальцбург Salzburg [ˈzalt͡sˌbʊʁk] Зальцбург 7,154 534,122
Каринти Kärnten [ˈkɛʁntn̩] Клагенфурт 9,536 557,773
Тироль Tirol [tiˈʁoːl] Инсбрук 12,648 714,449
Форарльберг Vorarlberg [foːɐ̯ˈʔaʁlbɛʁk] Брегенц 2,601 371,741
Штири Steiermark [ˈʃtaɪ̯ɐmaʁk] Грац 16,392 1,213,255

Цахим холбоосEdit

  Commons: Österreich – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

ЭшлэлEdit

  1. Zur Definition und sprachwissenschaftlichen Abgrenzung insbesondere: Rudolf Muhr, Richard Schrodt, Peter Wiesinger (Hrsg.): Österreichisches Deutsch: linguistische, sozialpsychologische und sprachpolitische Aspekte einer nationalen Variante des Deutschen, PDF, 2018-12-26, Hölder-Pichler-Tempsky, Wien 1995. Anm.: Diese Publikation entstand aus den Beiträgen der Tagung Österreichisches Deutsch, die mit internationalen Sprachwissenschaftlern an der Karl-Franzens-Universität Graz vom 22. bis 24. Mai 1995 stattfand.
  2. Art. 8 Bundes-Verfassungsgesetz i.d.g.F. 1. September 2005 (gesamtes B-VG i.d.g.F.):
    „(1) Die deutsche Sprache ist, unbeschadet der den sprachlichen Minderheiten bundesgesetzlich eingeräumten Rechte, die Staatssprache der Republik.
    (2) Die Republik (Bund, Länder und Gemeinden) bekennt sich zu ihrer gewachsenen sprachlichen und kulturellen Vielfalt, die in den autochthonen Volksgruppen zum Ausdruck kommt. Sprache und Kultur, Bestand und Erhaltung dieser Volksgruppen sind zu achten, zu sichern und zu fördern.
    (3) Die Österreichische Gebärdensprache ist als eigenständige Sprache anerkannt. Das Nähere bestimmen die Gesetze.“
  3. Hintergrundwissen Parlamentarische vs. präsidentielle Demokratie (www.demokratiezentrum.org)
  4. 31. Арванхоёрдугаар сар 2019
  5. Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2020 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2020)
  6. Statistik Austria – Bevölkerungszahl, Daten von der Statistik Austria, abgerufen am 7. April 2020.
  7. Bruttoinlandsprodukt auf der Website des Internationalen Währungsfonds, Oktober 2020.
  8. Table: Human Development Index and its components. In: Entwicklungsprogramm der Vereinten Nationen (Hrsg.): Human Development Report 2020. United Nations Development Programme, New York, S. 343 (undp.org [PDF]).