Азербайжан

Каспийн тэнгисийн эргийн, Кавказын гэх тодотголтой бүрэн эрхт улс бол Азербайжан (ᠠᠽᠸᠷᠪᠠᠶᠢᠵᠠᠨ; азе. Azərbaycan) юм. Албан ёсоор Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс (азе. Azərbaycan Respublikası) гэнэ. Уг нь Өрнөд Азийнх[5], арай өөрөөр бодвол Дорнод Европынх гэж бас хэлж болно.[6][7] Азербайжан, өөртөө засах Нахчыван гэх хоёр салангид газартай. Энэ хоёрыг Арменийн нутаг зааглаж байдаг. Азербайжан улс нь Армени (566 км), Гүрж (322 км), ОХУ (Дагестанаар, 284 км), Иран (432 км) дөрвөн улстай, Нахчыван нь Иран, Армени, үл ялиг зайгаар (9 км) Турктай тус тус хил залгана. Азербайжан Каспи (эргийн урт нь 713 км) хүрдэг.

Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс
ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ
ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ
ᠠᠽᠧᠷᠪᠠᠶᠢᠵᠠᠨ
ᠤᠯᠤᠰ
Azərbaycan Respublikası (азербайжан)
азарбайжан республикасы
тусгаар тогтносон орон, бүрэн эрхт улс
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Төрийн дууллын нэр:
азе. "Azərbaycan marşı"
«Азербайжаны марш»

Дэлхийн тал бөмбөрцөгт Азербайжаныг ногооноор
Дэлхийн тал бөмбөрцөгт Азербайжаныг ногооноор
НийслэлWP baku siegel.png Баку
Том хот Гянжа, Сумгаит
Албан хэл азербайжан хэл
Ард түмэн 
(1999 он)
91.6% – азербайжан үндэстэн
2.0% – лезги ястан
1.3% – орос үндэстэн
5.4% - бус ард түмэн
Олон түмэн 100% – Азербайжанчууд
(Азербайжан улсынхан)
Төр засаг Ардчилсан дэглэм, нэгдмэл
байгууламж
, ерөнхийлөгчийн
бүгд найрамдах засагтай
 -  Ерөнхийлөгч Ильхам Алиев (2003)
 -  Ерөнхий сайд Али Асадов (2019)
Улсын хурал «Милли Мажлис»
(Үндэсний хурал)
Түүхэн товчоо
 -  1135 он Атабегийн улс үүссэн 
 -  1920-04-28 ЗСБНАзеУ байгуулагдсан 
 -  1991-10-18 ЗХУ-аас тусгаар тогтносон 
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 86,600 км2 (113)
 -  Гадаргын ус (%) 1.6
Хүн ам
 -  Тооцоо (2011) 9,165,000[1] (89)
 -  Тооллого (1999) 7,953,438 
 -  Нягт сийрэг 105.8 хүн/км2 
ДНБ (ХАЧТ) 2011 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $94.318 тэрбум[2] 
 -  Нэг хүнд $10,340[2] 
ДНБ (Нэрлэсэн) 2011 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $72.189 тэрбум[2] 
 -  Нэг хүнд $7,914[2] 
ОТББИ (2001) 36.5[3] (дундаж
ХХИ (2010) 0.713[4] (сайн) (67)
Мөнгөний нэгж манат (AZN)
Цагийн бүс ГЦ+4
Утас, домэйн +994 / .az
Нэр томъёо AZ, AZE / БНАзеУ
Азербайжаны газрын зураг  (англ.)
Азербайжаны газрын зураг  (англ.)

Улсын нийслэл нь Баку хот, төрийн хэл нь азербайжан хэл. Азербайжан олон үндэстэнтэй олон шашин шүтлэгтэй орон юм. Хүн амын дийлэнх нь исламын шашны шийт урсгалыг даган шүтдэг байна. Ерөнхийлөгчийн засаглалтай нэгдсэн захиргаатай улс юм. 2003 оноос Ерөнхийлөгчөөр Ильхам Алиев ажиллаж байна.

Азербайжанд Кавказын уулархаг газар, Каспийн тэнгисийн нам дор газар, энэ хоёрын дундах тэгш тал газар гэсэн гурван янз байц ажиглагддаг. Оростой хиллэх зурваснаа байх Их Кавказын нурууны Базардүзү уул (4,466 м) хамгийн өндөр, эсрэгээр Каспийн тэнгисийн эрэгт (-28 м) хамгийн нам цэг байна гэж тооцоолжээ.

Бүхэлдээ 86,600 км² (дэлхийд 113-р том) нутагтай Азербайжанд 2011 онд 9.1 сая (дэлхийд 89-р олон) хүн аж төрөн сууж байна.[1] Энэ нь нэгж км²-т 105.8 хүн (дэлхийд 103-р шигүү) оногдож байна гэсэн үг. 2009 оны байдлаар хүн амын олонх 91.6%-ийг азербайжан үндэстэн бүрдүүлж байна.[8] Тэд түрэг салбарын огуз бүлгийн хэл яриатай болохоор турк, туркментэй арай ойр хамаатан болдог.

ТүүхЗасварлах

Эртний үеЗасварлах

Азербайжанд НТӨ 10-р мянганы үеийн хадны сүг зураг байна. Эртний суурьшилтай холбоотой дурсгал Азых агуйгаас олдсон.

НТӨ 9-р зуунаас эхлэн скиф, мид зэрэг иран угсаатан нутагласан ба 550 онд Ахемены улсын мэдэлд орж, зороастрын шашин нэвтэрсэн.

Ираны улсЗасварлах

НТ 252 оноос эхлэн 9-р зуун хүртэл оршсон Кавказын Албани нь ираны Сасаны улсын хараат болсон бөгөөд Урнаяр вангийн хаанчилсан 4-р зуунд христийн шашинд оржээ. 7-р зуунд Кавказын Албани нь Сасаны улсын нэгэн адил ислам шашинд орсон байна. Арабын Умаяны халифт улс нь Сасан болон Византыг Өвөр Кавказаас ухруулж, Кавказын Албаниг хараат улс болгожээ.

Ираны түрэгЗасварлах

 
15-р зуун. Ширван шахын ордон.

11-р зуунд тус нутаг аажмаар дундад Азиас ирсэн огуз түргийн нутаг болсон ба түүнээс Селжүк улс үүссэн.

Эрт үед амьдарч асан улсууд хуучин азери буюу иран төрлийн, армени болон бусад кавказын хэлээр ярьж байсан бол одоо түрэг төрлийн хэл буюу азербайжан хэлтний улс болсон.

11-12-р зуунд Селжүк улсын харьяанд нутгийн ван буюу Ильдегиз ургийн "атабег" (эцэг ноён) тус нутгийг удирдаж байсан. Эхлээд Нахчыванд, дараа нь Табризын ордонд суужээ. Тус нутагт Низами Ганжави, Хагани зэрэг перс яруу найрагч нар амьдарч бүтээл туурвиж байв. 13-р зуунд монгол Хүлэгүгийн улсын харьяанд орж, дараа нь Төмөрийн улсын хараат болж нутгийн Ширван шахууд цэрэг засаж хараатын хувиар Зүчийн улсын Тохтамыштай байлдсан дайнд оролцож байв.

Төмөрийн улс задарсны дараа 15-р зуунд Каракоюнлу, Аккоюнлу гэсэн байлдаант түрэг улсуудад хамаарав. Түүнээс орон нутгийн ноёд эзэн мэдэж байв. 1501 онд Ираны Сафавын улс Ширван шахуудыг эрхэндээ оруулж, өмнө нь суннит байсныг исламын нөгөө урсгал буюу шийт шашинд түлхүү оруулжээ. 1538 онд Сафавын I Тамасп хаан ширван шахуудын эрхийг халж Ширван хэмээх муж болгожээ. 1578-1590 онд суннитуудыг өмөөрсөн Осман-Сафавын дайн болж 1578-1590 оны богино хугацаанд суннит Осман ялсан боловч шийт Сафавын I Аббас (1588–1629 онд хаанчилсан) эргүүлэн эзэлжээ. 1722-1723 онд орос-персийн дайны үед оросуудад түр эзлэгдсэн боловч 19-р зуун хүртэл ерөнхийдөө Иран улсын мэдэлд байлаа.

Оросын түрэгЗасварлах

Сафавын улсын Надер шах (1736–1747 онд хаанчилсан) нас барснаар олон тооны хант улсууд үүсэв. Түүнээс нааш Иранд төвлөсөн Занд, түрэг угсаатны Иран дахь Кажар улсын хараанд орсон. 18-р зууны төгсгөлөөс хаант Орос нь Осман, Ирантай тэрсэж энэ нутаг руу өнгөлзөж эхэлсэн. 1804-1813 оны орос-персийн дайнд Орос ялж Гулистаны гэрээгээр Ар Кавказыг бүхэлд нь, мөн Өвөр Кавказын зарим хэсгийг авчээ. 1829 онд Орос Азербайжаны нөгөө хагас болон Арменийг Кажарын улсаас мөн л салган авчээ. Ингэснээр азербайжан үндэстний зарим нь Оросын харьяанд (одоогийн тусгаар Азербайжан), зарим нь Ираны умард нутагт амьдарч хоёр хуваагджээ.

Зөвлөлт АзербайжанЗасварлах

 
1942 он. Бакугаас фронт руу
газрын тос тээж байв

Оросын эзэнт гүрэн мөхсөний дараа түр хугацааны Бүгд Найрамдах Ардчилсан Транскавказын Холбооны Улс байгуулагджээ. 1918 оны 3-р сарын 30-аас 4-р сарын 2-ны хооронд Баку мужид Мартын хэрэг гэх армени-азербайжанчууд хоорондын мөргөлдөөн гарч байв. 5-р сард Азербайжан тусгаар тогтнолоо зарласан ба ислам дахинд анхны парламентын, мөн эмэгтэйчүүдийг тэгш эрхийг тунхагласан төр засаг байв.

1920 онд Зөвлөлт Холбоот Улс Бакуг довтолсон ба Владимир Ленин Зөвлөлт Орос нь "Бакугийн газрын тосгүйгээр оршиж чадахгүй" гэжээ. Азербайжан 23 сар тусгаар тогтносны эцэст 1920 оны 4-р сарын 28-нд Зөвлөлт Азербайжан үүсэн байгуулагдав. Карсын гэрээгээр Нахчыван Зөвлөлт Азербайжаны бүрэлдэхүүнд оржээ.

Дэлхийн 2-р дайны үед Азербайжан Зөвлөлтийн фронтод нийлүүлэх газрын тосны гол эх үүсвэр байсан. Германы цэргийн Эдельвейс ажиллагаа нь Зөвлөлтийн шатахууны эх үүсвэр Бакуг чиглэсэн байсан. Дайны үед Азербайжаны хүн амын 1/5 буюу 681000 цэрэг оролцсоноос 250000 нь амь үрэгджээ.

Өнөөгийн АзербайжанЗасварлах

1986 оны Михаил Горбачёвын перестройка эхэлснээр жагсаал цуглаан эхэлж 1990 онд "Зөвлөлт" гэсэн үгийг улсын нэрээс хасаж 1991 оны 10-р сарын 18-нд тусгаар тогтнолыг зарласан нь 1991 оны 12-р сарын 25-нд Зөвлөлт Холбоот Улс задарснаар албан ёсоор баталгаажжээ. Уулын Карабахын 1-р дайнд Оросоор дэмжүүлсэн Арменид харьцангуй ялагдаж зарим нутгаа эзлүүлэв. Тусгаар тогтносны дараа оросууд, арменичууд Азербайжаныг орхин нүүжээ. 1993 онд цэргийн эргэлтийн дараагаар хуучин цагийн Зөвлөлтийн үеийн удирдагч Гейдар Алиев төрийн эрхэнд гарч 1998 онд дахин сонгогдсон. Газрын тосны шинэ ордууд нээгдэж, 2003 онд Ильхам Алиев ерөнхийлөгч болсноос хойш 2018 онд дөрөв дахиа улиран сонгоджээ. Сүүлийн сонгуулиар сонгогчдын 2020 онд Уулын Карабахын 2-р дайнаар Арменитай дахин байлдаж Азербайжан ялж эзлэгдсэн газрыг буцаан авсан төдийгүй Арцахын зарим газрыг эзлэн авсан.

Улс төрЗасварлах

Төр засагЗасварлах

 
Ильхам Алиев ерөнхийлөгч

Азербайжаны шинэ үндсэн хууль 1995 оны 11-р сарын 12-нд батлагдсан. Үндсэн хууль ёсоор гүйцэтгэх, хууль тогтоох, шүүх зэрэг төрийн эрх мэдэл гурван салбартай. Төрийн байгууламжийн хувьд нэгдмэл, ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан бүгд найрамдах засагтай.

Хууль тогтоох байгууллага нь нэг танхимт Улсын хурал (Милли мажлис) байна. Улсын хурлын 125 гишүүн нь 5 жил тутамд сонгуулиар сонгогддог. Парламент нь Засгийн газрыг бүрдүүлэх үүрэггүй ба хууль ёсоор Сайд нарын багийг баталдаг. Шинэ Азербайжан нам парламентын бараг бүх суудлыг эзэлсээр байгаа.

Өмнөх ерөнхийлөгчийн хүү Ильхам Алиев 2003 оноос хойш төрийн тэргүүн бөгөөд гүйцэтгэх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгч байна. Ерөнхийлөгчийг 7 жил тутам шууд сонгуулиар сонгож байгаа юм. Засгийн газар нь ерөнхий сайд болон бусад сайдаас бүрдэнэ. Орон нутгийн удирдлага нь Засгийн газраас томилогддог.

Шүүх байгууллага нь Үндсэн хуулийн цэц, Дээд сүүх, Эдийн засгийн шүүх гэсэн толгойтой. Ерөнхийлөгч эдгээр шүүхийн шүүгчдийг томилдог.

Ерөнхийлөгчийн доор хуралддаг Аюулгүйн зөвлөл 1997 онд үүссэн. Улс төрийн эрх чөлөө хумигдмал байгаа. Ерөнхийлөгчийг шүүмжилснээр баригдаж хоригдсон сэтгүүлч нэлээн бий.

Azerbaijan is divided into 10 economic regions; 66 rayons (rayonlar, singular rayon) and 77 cities (şəhərlər, singular şəhər) of which 12 are under the direct authority of the republic.[193] Moreover, Azerbaijan includes the Autonomous Republic (muxtar respublika) of Nakhchivan.[112] The President of Azerbaijan appoints the governors of these units, while the government of Nakhchivan is elected and approved by the parliament of Nakhchivan Autonomous Republic.

Орон нутагЗасварлах

Нэгдмэл төрийн байгууламжтай Азербайжан улсын нутаг дэвсгэр үндсэн 66 район (rayon, «район»), эдгээр аймгаас гадуур 12 хот (şəhər) болон Нахчыван орон гээд нэр бүхий 79 нутгаас бүрдэнэ. Цаашилбал аймгууд дотроо 2698 суурин газар (bələdiyyə), хотууд дотроо дүүрэг (şəhər rayon) болж хуваагддаг.

Үндсэн газар нутгийг эдийн засгийн 10 бүст хуваасан байдаг.

 
Азербайжаны аймаг, хот, өөртөө засах орныг ялгасан газрын зураг. Ногоон өнгөөр Уулын Карабахын эзэлсэн газрыг тэмдэглэв.

Тавин есөн район
1. Абшерон
2. Агжабеди
3. Агдам
4. Агдаш
5. Акстафа
6. Агсу
8. Астара
10. Балакен
11. Барде
12. Бейлеган
13. Билесувар
14. Жабраил
15. Жалилабад     
16. Дашкесан
17. Шабран
18. Физули
19. Кадебай
21. Геранбой

22. Геокчай
23. Хажигабул
24. Имишли
25. Исмаиллы
26. Кельбажар
27. Кюрдамир
28. Лачин
29. Ленкеран
31. Лерик
32. Масаллы
35. Нефтечала     
36. Огуз
37. Габала
38. Кахи
39. Казах
40. Гобустан
41. Куба
42. Кубатлы

43. Кусары
44. Саатлы
45. Сабирабад     
46. Шеки
48. Сальяны
49. Шемаха
50. Шамкир
51. Самух
52. Сиазань
56. Тертер
57. Товуз
58. Ужар
59. Хачмаз
61. Ханлар
62. Хызы
63. Хожалы
64. Хожавед
65. Ярдымлы

66. Евлах
68. Зангелан
69. Закаталы
70. Зердаб
Арван хот
9. Баку
7. Ширван
20. Гянжа
30. Ленкеран
33. Мингечевир
34. Нафталан
47. Шеки
53. Сумгаит
55. Шуша
60. Ханкенди
67. Евлах
Өөртөө засах нэг орон
70. Нахчыван

 
2017 он. Азербайжан-Туркийн
ерөнхийлөгч нарын уулзалт

Гадаад харилцааЗасварлах

Азербайжан 182 оронтой дипломат харилцаа тогтоож, олон улсын 38 байгуулагад гишүүнээр элссэн. Турк улстай онцгой сайн харилцаатай. Тус улсын гадаад бодлого нь нутаг дэвсгэрийн бүрэн байдлыг сэргээн хадгалах, Уулын Карабахт эзлэгдсэн газрыг авах, Европ-Атлантын интеграцилалд нэгдэх, олон улсын энхийг сахихад оролцох, олон улсын байгууллагуудтай хамтран ажиллах, бүс нутгийн харилцаа болон батлан хамгаалах чадварыг дээшлүүлэх, ардчиллыг бэхжүүлэх, боловсрол соёл, шашин угсаатны эв нэгдлийг хангах, эдийн засаг нийгмийн дэвшил, цагаачлал, эрчим хүч, зам тээврийн аюулгүй байдлыг хангах зэрэгт төвлөрч байна.

Олон улсын энхийг сахиулах ажиллагаанд идэвхийлж Косово, Афганистан, Иракт цэргээ илгээж байв. НАТО-гийн гишүүн орон юм. Европын Холбоонд элсэх өргөдөл өгсөн.

Цэрэг зэвсэгЗасварлах

2021 оны байдлаар Азербайжан улсын зэвсэгт хүчинд 126 мянган хүн ажиллаж байна, бэлтгэл хүчин нь 330 мянга, цэргийн насны үүрэгтний тоо 3 сая байна. Хуурай замын цэрэг, нисэх хүчин, усан цэрэг гэж гурван салбартай. Дотоодын цэрэг, хилийн цэрэгтэй. Хүндэт харуултай, тусгай хүчнүүдтэй байдаг.

Улсын батлан хамгаалах төсөв нь 2020 онд 2.2 тэрбум ам.доллартай тэнцэж байсан нь ДНБ-ийн 5% болно.

Тусгаар тогтносноос хойш мэргэжлийн, бэлтгэгдсэн, хөдөлгөөнт байдлаар чиглэн хөгжүүлсэн ба одоо 220 танк, 595 хуягт техник, 270 артиллерийн харвах хэрэгсэл, 106 нисэх онгоц, 35 нисдэг тэрэгтэй. Global Firepower олон улсын байгууллагын 2017 оны мэдээгээр цэргийн хүчин чадлаар 127 орноос 59-р байранд бичигдсэн нь Өвөр Кавказын орнуудаас хамгийн сайн үзүүлэлт юм.

Газар зүйЗасварлах

 
Физик газар зүйн зураг
 
Губа аймгийн уулын ам
 
Кура гол

Азербайжан улс 647,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, Сомалигаас том буюу дэлхийн 43-р том орон болно.

БайрлалЗасварлах

Хойд өргөргийн 38°—41°, зүүн уртрагийн 44°—50° дотор байрладаг. Хойноос урагш 400 км, зүүнээс баруунш 500 км сунасан газар нутагтай.

Лавлах холбоосЗасварлах

  1. 1.0 1.1 11 July – The International Population Day, The demographic situation in Azerbaijan, The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, 11 July 2011, retrieved 12 July 2011
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 Azerbaijan:Report for Selected Countries and Subjects. International Monetary Fund. April 12, 2011-д хандсан.
  3. Distribution of family income – Gini index. The World Factbook. CIA. September 1, 2009-д хандсан.
  4. Human Development Report 2010. United Nations (2010). 4 November 2010-д хандсан.
  5. UN. UN classification of world regions. the original on 2012-05-27-с архивлагдсан. 2012-04-18-д хандсан.
  6. Definition of AZERBAIJAN. the original on 2012-05-27-с архивлагдсан. 2012-04-18-д хандсан. “independent country W Asia & SE Europe bordering on Caspian Sea”
  7. CIA. AZERBAIJAN. 2012-04-18-д хандсан. “Southwestern Asia, bordering the Caspian Sea, between Iran and Russia, with a small European portion north of the Caucasus range”
  8. The State Statistical Committee of the Azerbaijan Republic, The ethnic composition of the population according to the 2009 census.