Кызыл («улаан» гэсэн утгатай тува үгээр 1926 оноос нэрийдсэн, [кезийл] гэж дуудна, үүнээс гадна Кизил [кизийл]) бол Орос улс (ОХУ)-ын Тува орон (БНТувУ)-ын нийслэл, Тува орны доор ямар нэгэн хошуунд харъяалагддаггүй арван нэгэн түмэн хүнтэй хот юм.

Хот
Кызыл
"Азийн төв" хөшөө
Далбаа Сүлд
Далбаа Сүлд
Холбооны тойрог Сибирь
Бүс нутаг Тува Улс
Хотын тойрог Кызыл
Байгуулагдсан 1914 он
Урьдны нэр Белоцарск, Хем-Бельдир
Хот 1914 оноос хойш
Нутаг дэвсгэр 112 км2
Хүн ам 109.918 оршин суугч
(Мэдээ: 14. 10-р сар 2010)[1]
Хүн амын нягтрал 981 хүн/км²
Газрын байц 631 м
Цагийн бүс UTC+7
Утасны код (+7) 39422
Шуудангийн дугаар 66700x
ТХ-н улсын дугаар 17
ОКАТО 93 401
Цахим хуудас www.mkyzyl.ru
Газар зүйн байршил
Солбицол 51° 43′ У, 94° 27′ ДКоординат: 51° 43′ 0″ У, 94° 27′ 0″ З
Кызыл (Оросын Холбооны Улс)
Red pog.svg
ОХУ-ын газрын зураг дээрх байршил
Кызыл (Бүгд Найрамдах Тува Улс)
Red pog.svg
Бүс нутаг дахь байршил
Оросын хотын жагсаалт

Түүх, нэрЗасварлах

Хаант Орос 1914 онд Тагнын Урианхайг ивээн эзэрхэж Белоцарск («цагаан хааны хот» гэсэн утгат орос үг) нэрээр тулгуур суурин үүсгэсэн. Орост хаант засаг унасны дараа 1918 онд Хем-Бельдир («голын бэлчир» хэмээх утгатай тува үг) нэртэй болов. Дараа нь цагаан армийг улаан арми ялсны дараа 1922 оны нэгэн хуралд оросууд «Красный городок» гэж байжээ. Эцэстээ 1926 онд «улаан» буюу Кызыл хэмээх тува түрэг үгээр нэрийдсэн нь ерээд жилийг туулж явна. 1921 оноос энэ хот Тува орны гол хот, нийслэл нь болжээ. Монгол улсад «Кызыл», «Кизил» гэж хоёр янзаар бичиж болно.[2][3]

Хүн амЗасварлах

2010 онд 109 мянга 986 хүн оршин суугчтай байв.

Хүн амын тоо
1959 1970 1979 1989 2002 2010[4]
34,462 51,683 66,027 84,641 104,105 109,986

РадиоЗасварлах

Давтамж Нэр RDS
67,10 МГц «Радио России»
69,08 МГц «Маяк»
101,9 МГц «Авторадио»
102,5 МГц «Голос Азии»
103,8 МГц «Русское радио»
105,9 МГц «Ретро FM»
106,4 МГц «Европа Плюс»

Уур амьсгалЗасварлах

 
Кызылын нисэх буудал

Кызыл нь маш өндөр газарт, харьцангуй өндөр өргөрөгт, ямар ч эргээс хэдэн зуун километр зайтай оршдог зэрэг шалтгаанаас болж дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэлд тооцогддог. Жилийн дундаж температур нь -1.3 °C. Жилийн дундаж хур тунадас нь 242.7 мм, дундаж чийгшилт нь 69%

Кызыл
Уур амьсгалын диаграмм
123456789101112
 
 
9
 
-25
-35
 
 
4
 
-19
-32
 
 
3
 
-5
-19
 
 
5
 
11
-3
 
 
14
 
20
4
 
 
45
 
25
11
 
 
47
 
27
13
 
 
44
 
24
11
 
 
22
 
18
4
 
 
8
 
7
-6
 
 
10
 
-10
-20
 
 
12
 
-22
-31
Температур °CТунадас мм
Эх сурвалж: Roshydromet
Сарын дундаж температур болон хур тунадасны хэмжээ: Кызыл
1-р сар 2-р сар 3-р сар 4-р сар 5-р сар 6-р сар 7-р сар 8-р сар 9-р сар 10-р сар 11-р сар 12-р сар
Маx. Температур (°C) −25.2 −19.2 −5.0 10.7 19.9 25.4 26.6 24.3 17.8 7.4 −9.9 −22.3 Ø 4.3
Мин. Температур (°C) −35.0 −32.0 −19.2 −2.9 4.4 10.7 13.2 10.7 3.8 −5.6 −19.7 −31.1 Ø −8.5
Тунадас (мм) 9 4 3 5 14 45 47 44 22 8 10 12 Σ 223
Бороотой өдөр (d) 3 2 1 1 4 6 7 8 5 2 3 4 Σ 46
Т
е
м
п
е
р
а
т
у
р
−25.2
−35.0
−19.2
−32.0
−5.0
−19.2
10.7
−2.9
19.9
4.4
25.4
10.7
26.6
13.2
24.3
10.7
17.8
3.8
7.4
−5.6
−9.9
−19.7
−22.3
−31.1
1-р сар 2-р сар 3-р сар 4-р сар 5-р сар 6-р сар 7-р сар 8-р сар 9-р сар 10-р сар 11-р сар 12-р сар
Хур тунадас
Х
у
р

т
у
н
а
д
а
с
9
4
3
5
14
45
47
44
22
8
10
12
  1-р сар 2-р сар 3-р сар 4-р сар 5-р сар 6-р сар 7-р сар 8-р сар 9-р сар 10-р сар 11-р сар 12-р сар
Эх сурвалж: Roshydromet

Дэд бүтэцЗасварлах

Кызылын нисэх буудалЗасварлах

Кызылын нисэх буудал (орос. Аэропорт "Кызыл") - нь Бүгд Найрамдах Тува Улсын нийслэл Кызыл хотын нисэх онгоцны буудал юм. Тус буудал нь Тувагийн хамгийн том нисэх онгоцны буудал бөгөөд олон улсын хэмжээний цорын ганц буудал билээ. Оросын агаарын тээврийн компани болох Новосибирск Авиа нь "Кызыл" олон улсын нисэх онгоцны буудлыг голчлон ашигладаг.

Зургийн цомогЗасварлах

Арат талбайЗасварлах

 
Арат талбай, Кызыл

Арат талбай (орос. Площадь Арата) - нь Бүгд Найрамдах Тува Улсын нийслэл Кызыл хотын төв талбай юм.

Нийслэл хотын захиргаа зэрэг барилга, албан байгууллагууд байрлана.

Цагийн бүсЗасварлах

  Тус хот нь Красноярскийн цагийн бүс буюу UTC+8 бүст оршино.

Aх дүү хотуудЗасварлах

Мөн үзэхЗасварлах

Цахим холбоосЗасварлах

  Commons: Кызыл – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

ЭшлэлЗасварлах

  1. Itogi Vserossijskoj perepisi naselenija 2010 goda. Tom 1. Čislennostʹ i razmeščenie naselenija (Ergebnisse der allrussischen Volkszählung 2010. Band 1. Anzahl und Verteilung der Bevölkerung). Tabellen 5, S. 12–209; 11, S. 312–979 (Download von der Website des Föderalen Dienstes für staatliche Statistik der Russischen Föderation)
  2. Ц. Дамдинсүрэн нарын зохиосон "Кирилл монгол бичгийн дүрэм"
  3. Ц. Дамдинсүрэн нарын зохиосон "Орос-Монгол толь" (1982)
  4. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1.01.2010 г.
  5. "Столица штата Гавайи Гонолулу стал городом-побратимом столицы Тувы Кызылом Подробности: http://www.regnum.ru/news/239092.html#ixzz1PpQ4uywP Любое использование материалов допускается только при наличии гиперссылки на ИА REGNUM", Regnum, 30 марта 2004. 2011-06-20-нд авсан.