Өглөөний наран (гитарын гоцлол)

"Өглөөний наран" (З.Хангалын ая) гитарын гоцлолыг Монголын анхны поп-рок гитарчин, ТШ, МУУГЗ хөгжмийн зохиолч Самбуугийн Баатарсүх цахилгаан хөгжимд зориулан найруулж гитар хөгжмөөр анх гоцлон тогложээ.

З.Хангалын ая, С.Баатарсүхийн найруулга "Өглөөний наран" гитарын гоцлол С.Баатарсүхийн гоцлон хөгжимдснөөр 1969 оны 7-р сарын 23-нд Монголын Радиод анх бичигджээ.

Гоцлол:

1.   1969 онд Монголын Радиогийн Алтан Фондод орсон.

2.   1998 онд “Цэнхэр залаа” хуурцагт орсон.

3.   2016 онд “Цэнхэр залаа” цомогт орсон.

4.   2019 онд С.Баатарсүхийн эхлүүлсэн гоцлол гитарын цомогт орсон.

Гоцлолын тухай С.Баатарсүхийн дурсамжаас:

Хангалын энэ аяыг сонсохоор сэтгэл нялхраад байдаг юм. Хангалын “Өвлийн үдэш” дууны бадаг дундуур би чимэг хийж найруулж гитарын гоцлол болгоод өөрт нь тоглож өгч сонсгоход Хангал “Үгүй нээрэн Баатар аа, чи нээрээн” гээд “Их гоё болж” гэсэн.

Хангалын энэ дууг тэр үед залуус маш их дуулдаг байсан, би бол гитар дээр соло тоглодог байсан. Миний хувьд 1955-1956 оны үед долоо найм орчим настай анх гитар сонирхож эхэлснээсээ хойш дууг гитар дээр оруулах болсон.

Гитарын гоцлол гэдэг ойлголтыг би 1960 онд Английн Шедоус хамтлагийн нэг пянзнаас олж авсан. Миний тоглож сурсан анхны гитарын гоцлол бол тэр пянзан дээр байсан “Апаче” гэдэг гитарын гоцлол. 1961-1962 он гэхэд би өөрт таалагдсан ая, аялгууг ганц сонсоод тогтоодог, тогтоосон аяа аман хуур, гитараар (соло) тоглож чаддаг болсон байсан.

Чимэг хийх, импровизаци хийх буюу аянаас ая зохиох дадал надад 1963 оны үед тогтсон. 1963 онд 8-р ангиасаа урлагийн үзлэгт хамтлагаараа орж хамтлагийнхаа охидын дуулах дууны бадаг дундуур чимэг хийж тоглодог болсон.

Сүүл рүүгээ би гадаадын хамтлаг чуулгын дууг дан аяар нь гитарын гоцлол болгож тоглодог, мөн тэдний тоглосон гоцлол гитарын бүтэн концертуудыг тоглож чаддаг болсон байсан.

МУИС-д 1966 онд ороод цахилгаан хөгжмийн хамтлаг “Оюутны цахилгаан гитарын чуулга” байгуулсан. Манай хамтлаг Хангалын энэ дууг дан аяар нь гитарын гоцлол маягаар тоглодог байсан.

Хангалын “Өглөөний наран” гитарын гоцлол бол анхны монгол гитарын гоцлол, энэнээс өмнө монголд ингэж гитараар гоцолж тоглосон ийм бүрэн хэмжээний дан хөгжмийн бүтээл байгаагүй.

Гоцлол нь:

1.    1968 онд БНМАУ-ын Зэвсэгт Хүчний Залуучуудын 3-р их наадамд тоглогдсон.

  • Армийн тусгай анги салбаруудын бүсээс БНМАУ-ын Зэвсэгт Хүчний Залуучуудын 3-р их наадмын гоцлол хөгжмийн төрөлд байлдагч Самбуугийн Баатарсүх “гитар” хөгжмөөр гоцлон 1-р байр эзлэхэд тоглогдсон бүтээлүүдийн нэг.  

2.    1968-1969 оны хичээлийн жилд Нийслэлийн дээд, тусгай мэргэжлийн сургуулиудын урлагийн уламжлалт үзлэг, Монголын Залуучууд Оюутны 3-р их наадамд тоглогдсон.

  • Нийслэлийн дээд, тусгай мэргэжлийн сургуулиудын урлагийн уламжлалт үзлэгийн хөгжмийн төрлийн уралдаанд МУИС-ийн “Оюутны цахилгаан гитарын чуулга” 1-р байр эзлэхэд С.Баатарсүхийн гитар хөгжмөөр гоцлон тоглосон бүтээлүүдийн нэг.  
  • Монголын Залуучууд Оюутны 3-р их наадамд шалгаран оролцож 2-р байр эзлэхдээ МУИС-ийн оюутан С.Баатарсүхийн тоглосон бүтээлүүдийн нэг.  

3.    1969 оны 3-р сард Нийслэлийн 5-р дунд сургууль байгуулагдсны 30 жилийн ойн жил тус сургуулийн хаврын үдэшлэг дээр тоглогдсон.  

  • МУИС-ийн “Оюутны цахилгаан гитарын чуулга”-ын ахлагч, гоцлол гитарчин С.Баатарсүх суралцаж төгссөн сургуулийнхаа үдэшлэг дээр өөрийн удирддаг цахилгаан гитарын чуулгын урлагийн тоглолтыг толилуулахдаа гитар хөгжмөөр гоцлон тоглосон бүтээлүүдийн нэг (Жич: Энэхүү тоглолтыг үзсэн тухайн үед 5-р сургуулийн 8-р ангийн сурагчдын нэг бол хожим 1974 оны 9-р сард С.Баатарсүхийн хүсэлтээр “Баянмонгол” чуулгад гоцлол гитарчнаар уригдан очиж ажилласан, Монголын шилдэг гитарчдын багш Бадамдоржийн Ганбат билээ)  

4.     1969 оны 7-р сарын 23-нд Монголын Радиод бичигдсэн.

  • Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулга (“Баянмонгол” чуулга) хөгжимдөж Герман улсад үйлдвэрлэсэн Musima фирмийн хар өнгийн De Luxe гитараар С.Баатарсүх гоцлон Монголын Радиод анх бичүүлжээ. (Жич: Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгад С.Баатарсүх нэгэн дууг энэхүү De Luxe гитараар ритм тоглож хөгжимдөж байгааг энд дарж үзэх боломжтой.  https://www.facebook.com/duuchin.oyunchimeg/videos/790144717665266/)

5.   1969 оны 8-р сард ЗХУ-ын Ташкент хотноо зохион байгуулагдсан Монгол-Зөвлөлтийн Найрамдалт III фестивальд тоглогдсон.  

  • Дэлхийн Пролетарийн Их Удирдагч В.И.Лениний мэндэлсний 100 жилийн ойд зориулж Бүх Холбоотын Лениний Комсомолын Төв Хороо, Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн Төв Хороо хамтран 1969 оны зун ЗХУ-ын Ташкент хотноо зохион байгуулсан Монгол-Зөвлөлтийн Залуучууд Оюутны Найрамдалт III фестивальд МУИС-ийн “Оюутны цахилгаан гитарын чуулга” хөгжимдөж С.Баатарсүхийн гоцлон тоглосон гитарын хоёр гоцлолын нэг.

6.   “Баянмонгол” чуулга, “Сансар” хамтлаг, “Соёл-эрдэнэ” чуулга болон манай орны бусад хамтлаг, чуулга, гоцлол гитарчдын урын санд орж тоглогдож иржээ.

Гоцлол "Өвлийн үдэш" нэртэй дуу байсан тухай:

Хангалын энэ ая анх дан аяараа Монголын Радиогийн эфирт эгшиглэсэн байдаг. 1965-1966 оны хичээлийн жилд 8-р ангидаа сурч байсан Самбуугийн Баатар найз Магваны Бямбадорж (Л.Батаагийн ая “Мөнгөн шөнө”, С.Баатарсүхийн ая “Нүдэн нуур” зэрэг дууг дуулсан), Жадамбын Очирсүх, Базарын Энхбат, Осорын Ганбат нарын хамт шүлгийн түүвэр номноос З.Хангалын энэ аянд тааруулан үг түүвэрлэж 3-4 бадаг бүхий "Өвлийн үдэш" нэртэй дуу болгожээ.

Өвлийн үдэш болзоондоо зогсоно

Өвч биеэ цантуулна

Өнөөдөр үгээ хэлье үү гээд

Өр зүрхээ шимшрүүлнэ

гэж эхэлдэг энэ дуу тухайн үеийн залуусын дуулах дуртай дуу болж эстрадын нэрт дуучин Хурлатын Төмөрийн дуулснаар нийтэд түгжээ.

С.Баатар нь Баатарсүхийн төрсөн дүү хийгээд тэрээр “Энэ дуу эхлээд дан аяараа Радиогоор явдаг байсан. Тэгэхдээ гитараар бол яваагүй, өөр хөгжмөөр явсан. 1966 онд намайг 8-р ангид байхад манай хэдэн найз манай гэрт шүлгийн түүврээс харж байгаад энэ аянд тааруулж мөр мөрөөр нь билүү, бадаг бадгаар нь үг түүж гурав дөрвөн бадаг дуу болгосон. Тэр дууг Магваны Бямбадорж анх дуулсан. Харин намайг 10-р ангид байхад З.Хангалын 'Өвлийн үдэш' дуу гитарын гоцлол болсон” хэмээн дурсжээ.

С.Баатар Үйлдвэрчний Төв Зөвлөлийн дэргэд 1969-1970 онд байгуулагдсан цахилгаан хөгжмийн "Сансар" хамтлагт З.Зундарь (З.Хангалын төрсөн дүү), н.Ганболд, н.Наранбаатар, н.Батмөнх нартай хамтран аргил гитар тоглодог байсан.

Гоцлолын тухай "Айзам" хамтлагийн үүсгэн байгуулагч Т.Нямдоржийн дурсамжаас:

Хангалын "Өвлийн үдэш"-ийг Баатарсүх гитараар маш гоё тоглосон. Хангал, Баатарсүх хоёр сайхан найзууд байсан. Би бол Хангалын дүү Зундарьтай найз байсан учраас эд нарын дараачийн үед орно. МУИС-д (1981-1986) оюутан байхдаа би С.Баатарсүхийн "Цэнхэр залаа"-г тэндхийн цахилгаан хөгжмийн хамтлагтайгаа тоглодог байлаа. Тэр цагаас эхлээд Баатарсүх манайхаар ирдэг, би Баатарсүхийнхээр очдог, бид сайхан найзууд болсон.

https://www.youtube.com/watch?v=oMfpZt1Lsfk

Гоцлолын тухай “Хүүхдийн элч” хөгжмийн зохиолч С.Батболдын дурсамжаас:

Баатарсүх ахыг “Баянмонгол” чуулгад гитарчин байх үед би хүүхэд байлаа. Энэ хүний тоглосон гитарын эгшиглэнт сайхан аялгууг радиогоор сонсоод шүтэн биширдэг байж билээ. “Өглөөний наран” гэдэг аялгуу нь бүр гоё. Тэр аялгуун дунд гитарын богинохон чамин аялгуу байдаг. Гитарчин хүний тоглолтын техник шаардсан нарийн нандин тэр аялгууг Баатарсүх ах хийгээд маш уран, гоё тоглосон. Түүний тоглосон “Сансрын хөлөг”, “Оддын дуулал”, “Уянгалан дуулагч гитар” гэх мэт эгшиглэнт аялгууг сонсоод дагаж тоглож сурах гэсэн залуус маш их байсан.  

Гоцлол сонсох:

2020-10-16, 17; Монголын радиогийн “Хүн гараг” нэвтрүүлэг. Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн С.Баатарсүхийн тухай “Гитар минь уянгалан дуул” хөрөг.

https://soundcloud.com/mongolian-national-radio/gitar-min-uyangalan-duul/s-XxNqRqWc5vh [11:06-12:53]

http://www.mnb.mn/i/219797 [11:06-12:53]

Cover гоцлол сонсох:

https://www.youtube.com/watch?v=Nhh-d9w421M [56:23-59:07]