Есөнтөмөр хаан

Есөнтөмөр[1] (Yesün Temür; 1293–1328) — Юань улсын 1323-1328 онд төр барьсан зургаа дахь хаан.

Есөнтөмөр хаан
Юань улсын хаан
Yesun.jpg
Хаанчлал 1323.10.04 – 1328.08.15
(5 жил, зургаадугаар хаан)
Хаан суусан 1323.10.4-нд 29 насандаа
Хэрлэнгийн хөдөө аралд
Төрсөн огноо 1293 оны 11 сарын 28 (1293-11-28)
Өнгөрсөн огноо 1328 оны 8 сарын 15
Өнгөрсөн газар Юань, Шанду
Өмнөх Шадбал гэгээн хаан
Удаах Аригиба хаан
Хатан Бабухан хатан
Эцэг Гамала ван
Эх Буянхэрмиш хатан
Ургийн овог Боржигин
Төрсөн нэр монг. Есөнтөмөр (ᠶᠡᠰᠦᠨᠲᠡᠮᠦᠷ)
Оны цол Тайдин, Жыхө

Жин ванЗасварлах

Есөнтөмөр 1293 оны 11 сарын 28[2][3] (аль эсвэл 1279 оны 10 сарын 29[4][5])-нд хонгирадын Буянхэрмэш хатнаас төрсөн. Гамала (1258-1303) жин вангийн хүү, Чингимийн ач, Хубилай хааны гуч юм.

Есөнтөмөр Гамала эцгийн цол буюу жин ван (жонон) цолыг 1303 онд хүртэж, Говийн умард нутгийг захиран Хархорумд эзэн суусан. Удаах хорин жилд Төмөр өлзийт, Хайсан хүлэг, Аюурбарбад буянт, Шадбал гэгээн дөрвөн хаан солигдсон байна.

1323 оны 9-р сард Тэгш ноён Шадбал гэгээн хааныг хороосон ба Есөнтөмөрийг хаан бол хэмээн улсын тамгыг хүргүүлжээ.

ХаанЗасварлах

Есөнтөмөр 1323 оны 10 сарын 4-нд Хэрлэнгийн хөдөө аралд[5] Юань улсын хаан сууринд сууж, хас эрдэнийн тамгыг атгав.

Хэдий өөрийг нь хаан болгосон боловч урьд хааныг хуйвалдан хороосон Тэгш ноён, Алтанбух ван, Өлзий, Соном, Чинтөмөр нарын 8 хүнийг баривчлан «эсэргүүний гэмт хэрэгтэн» нэр зүүлгэж цаазаар аваачаад Ерүтөмөрийг Юньнань руу цөлжээ.

Бичиг сурталЗасварлах

Есөнтөмөр хааны зарлигаар «Хубилай хааны богд сургаал», «Олон богдын тархаасан сургаал», «Их Юань улсын хууль цаазын бичиг» зэрэг зохиолыг хятад хэлнээс монгол хэлнээ хөрвүүлжээ. Күнзийн суртлыг шимтсэнгүй, хятад түшмэдийг эрхэмлэсэнгүй, монгол ноёдыг эрхэмлэн төрд томилж байсан. Шаравсэнгэ гэдэг монгол лам багштай байсан.

Төр засагЗасварлах

Янь ван Есөнтөмөрийг Төвлөн засах яамны баруун этгээдийн чинсан, Далаашийг Улс төрийн эрхэлсэн түшмэл болгов. 1328 онд Яньтөмөрийг Үйл таслах яамны хэрэг мэдэгч түшмэлээр томилов.[5] Аригиба хүү нь хунтайж болж, хожим богино хугацаанд хаан суусан.

Таалал төгссөн ньЗасварлах

Есөнтөмөр хаан 1328 оны 8 сарын 15-нд Шанду хотод 36 насандаа гэнэт таалал төгсчээ. Шалтгаан тодорхойгүй, хорлогдсон мэт байна.

Гэр бүлЗасварлах

ХатанЗасварлах

ХөвгүүнЗасварлах

Сурвалж, тайлбарЗасварлах

  1. Есөнтөмөр хаанд нэхэн өргөмжилсөн монгол, хятад цол байхгүй. 1324-1327 оны хятад оны цолыг Тайдин, 1328 оны цолыг Жихө гэдэг.
  2. Herbert Franke, Denis Twitchett, John King Fairbank-The Cambridge History of China: Alien regimes and border states, 907–1368, p.535
  3. Kao Weng te argued that he was born in 1276. But Yesün Temür is said to have been born in residence of the prince of Chin, Gammala who was appointed only in 1292. Moreover, Yesün Temür Khan referred Khayisan (b.1281) and Ayurbarwada (b.1286) as elder brothers.
  4. Юань улсын сударт хоёр зөрчилтэй мэдээ байдаг бөгөөд Есөнтөмөрийн 36 насандаа нас барсан тэмдэглэлтэй харьцуулан үзэхэд түүнийг 1293 онд төрсөн гэж дүгнэжээ.
  5. 5.0 5.1 5.2 Ч.Содбилэг. «Монголын Их Юань улсын түүх». Улаанбаатар. 2010 он. 186-р тал
  6. Д.Идэр "Их Юань улсын хатад" УБ., 2016. 57 дахь тал
  7. Д.Идэр "Их Юань улсын хатад" УБ., 2016. 57 дахь тал
  8. Д.Идэр "Их Юань улсын хатад" УБ., 2016. 57 дахь тал
  9. Д.Идэр "Их Юань улсын хатад" УБ., 2016. 56-57 дахь тал
Өмнөх
Шадбал гэгээн
Их Юань Улсын Их Хаан
1323–1328 он
Дараах
Аригиба