Галуут сум

Галуут (ᠭᠠᠯᠠᠭᠣᠲᠣ) нь Баянхонгор аймгийн сум юм. Баянхонгор аймгийн Галуут сум Монгол Улсын нэгэн түүхт хошуу, түүхт сум юм. Халхын 3 хошуу Цогтой гүн, Дархан гүн, Номун хан шавь одоогийн Галуут Бөмбөгөр Баацагаан сумын түүхэн хөгжилтэй салшгүй холбоотой.

Галуут сум
ᠭᠠᠯᠠᠭᠣᠲᠣ
ᠰᠤᠮᠤ
сум
Улс Монгол Улс Монгол (МУ)
Аймаг Mn coa bayankhongor aymag.png Баянхонгор
Дотоод баг (‌6) 1. Хайрхан
2. Сүмбэр
3. Үнэгт
4. Баяннуур
5. Мандал
6. Баянхошуу
Сумын төв Баянхошуу
Газар нутаг 5047 км²
Хүн ам (2012) 3,847 хүн
Шуудан-дугаар 64110
Хаяа залгаа
газар, нутаг
Жаргалант, ↑ Чулуут, ↗ Ихтамир,
Заг, → Эрдэнэцогт,
Бөмбөгөр, ↘ Баян-Овоо

ТүүхЗасварлах

1923 онд Цогтой гүний хошууг Баянхонгор хайрхан уулын хошуу гэж нэрлэн Баянхонгор, Хуримт нуур, Цагаан овоо, Бөмбөгөр хайрхан гэсэн 4 сум, 12 баг болгон хуваан байгуулжээ. Баянхонгор хайрхан уулын хошуу гэдэг нэр 1941 оныг хүртэл нэрлэгдэж байгаад БНМАУ-ын Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн 1941 оны 12-р сарын 11-ний өдрийн 81-р тогтоолоор Баянхонгор аймгийн Галуут сум гэж нэрлэх болжээ.

1955 онд Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Баянхонгор сумаас 6 баг, Бөмбөгөр сумаас 2 баг таслан авч Галуут нэртэй шинэ сумыг “Өвөр галуут”-д байгуулсан байна. 1957 онд Баянхонгор сумыг татан буулгаж хангайн чиглэлийн багуудыг Мандал суманд, бусад багийг Галуут суманд шилжүүлж Галуут сумын төвийг Өвөр Галуутаас Баянхонгор сумын төвд /Баянхонгор хайрхан уулын өвөрт/ шилжүүлсэн байдаг. Сумын захиргааны даргаар Зэвэгийн Намжин ажиллаж байжээ.

Галуут суманд 1952-1957 онуудад ардын үйлдвэрлэлийн 5 нэгдэл байгуулагдаж Туяа, Хөдөлмөр, Ялалт, Баянтал, Галуут, Коммунизмын төлөө нэртэйгээр ажиллаж байлаа.

Эдгээр нэгдлүүд Галуут сумын түүхийн тодорхой он жилүүдэд салж нийлж мандан буурч байсан ч сумын түүхэн хөгжилд үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулсан билээ. 1958 оны 6-р сард Хөдөлмөр, Баянтал нэгдлийн бүх гишүүдийн хурлаас хоёр нэгдлийг нэгтгэн Хөдөлмөр нэгдэл гэж нэрийдэхээр тогтож нэгдлийн даргаар Г.Агвааныг сонгож байжээ. 1959 оны намар Туяа, Ялалт нэгдлийн гишүүдийн хурлаас хоёр нэгдлийг нэгтгэн Туяа нэгдэл гэж нэрлэж даргаар нь Д.Магванжавыг сонгожээ. Ийнхүү Галуут суманд хувийн өмчит ардын аж ахуйтныг тэднийг сайн дурын зарчим дээр нэгдэлжүүлэх зорилт 1959 оны дундуур үндсэндээ шийдэгдсэн байна.

1959 оноос БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 129 дүгээр зарлигаар багуудыг татан буулгаж оронд нь мал аж ахуйн бригадыг зохион байгуулж ажиллуулсан байна. 1962 оны 6-р сард Мандал сум татан буугдаж Галуут сумтай нэгдэж, Хөдөлмөр, Туяа нэгдлүүд нийлж “Коммунизмын төлөө” нэртэй нэгдэл болсон байна. Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нэгдлийн даргын албыг давхар гүйцэтгэж байсан тул 1962 онд сум нэгдлийн орлогч даргаар Ц.Мягмар, нэгдлийн орлогч даргаар З.Намжин захиргааны нарийн бичгийн даргаар Лхагвасүрэн нар ажиллаж байв. Баянхонгор аймгийн Төв, Галуут суманд 1961 оныг хүртэл төвлөрч байгаад МАХН-ын Төв Хороо, БНМАУ-ын СнЗ-ийн 1961 оны 4-р сарын шийдвэрээр Засгийн газрын комисс, Геологи шинжилгээний газрын шинжилгээний дүгнэлт, аймгийн Намын хороо, захиргааны саналыг үндэслэн Номгон уулын арын хөндий, Түйн голын хөвөөнд суурьшсан түүхтэй.

Одоо тус суманд есөн жилийн дунд сургууль, цэцэрлэг, хүний их эмчийн салбар, соёлын төв, харилцаа, холбоо, ус цаг уурын станц зэрэг төрийн үйлчилгээний байгууллагууд ажилладаг.

Газар зүйЗасварлах

Галуут сум нь хойт талаараа Архангай аймгийн Чулуут, Их Тамир сум Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт, Баян-Овоо, Бөмбөгөр, Заг, Жаргалант сумтай хил залгадаг.

Хангайн нурууны салбар уулс, хөндий хоолой дэл сэрвэн хосолсон 504,7 мянган га эдэлбэр нутагтай.

Далайн түвшингээс дээш 3539 м өргөгдсөн Гурван Анагийн нуруу, хамгийн доор газар нь 2117 м өндөрт байрлах Баянхонгор хайрхан уулын өвөр юм. Сумын төв нь Баянхонгор хайрхан уулын өвөрт Харганын голын хойд хөндийд байрлана. Сумын төв нь мөнх цэвдэгтэй газар байрладаг ба аймгийн төвөөс 86 км, нийслэл Улаанбаатар хотоос 728 км зайтай ажээ.

Тус сумын нутаг тахилга, шүтлэгтэй уулс олон. Тэдгээр уулс нь тус сумын сан магтаалтай, эзэн савдагтай гэдэг, Бүрэн хайрханы эзэн хөх бүх унасан өвгөн хүн байдаг гэж домогт өгүүлдэг. Баянхонгор хайрханыг 3 хоног наадам хийж тахидаг байжээ. Мөн Үйзэнгийн баг Дааган дэлийг, туслагчийн баг Өлзийтийг, ёстын баг Уушигний хадны тахилгыг, Жононгийн баг Буян голын зүрхийг гол баг Хуримт нуурыг, Мэрэгний баг, Балгант-Хайрханыг, Зүүн баг Доромтыг тус тус тахидаг байжээ.

Галуутын хавцал, Холбоо нуур, Үхэгийн рашаан, Тээлийн рашаан, Нарийн цохиотын рашаан, Өргөөтийн харз, Эрдэнэ тээл, Жаргалантын гол, Цагаан туруутын гол, Ёлын гол, Хуримт нуур, Бөөрөг нуур, Цэцгийн хонхор, Сойлонгийн хавцал, Хөх нуур зэрэг газрууд байдаг.

Чин сүжигт номун ханы хийдийн сум дуган, Бурхант хясаа, Буянт голын хүн чулуу, Харганын агуй, Тээлийн хөндийн бичигт хад, Цохиотын булан дахь хүн чулуу, Тээлийн амны балгас, Өргөөтийн овооны буган чулуу, Бага цохиотын дөрвөлжин хэргэсүүр, Чингис хааны гүүн зэлний гадас, Сумын төв дэх хөшөө чулуунууд зэрэг эрт үеийн өвөг дээдсийн бүтээсэн дурсгалт түүхт газрууд олон.

Амьтан ургамалЗасварлах

Эрдэс түүхий эдийн хувьд зэс, гялтагнуур, чулуун нүүрс, алт зэрэг ашигт малтмалтайгаас гадна усан болор, утаат болор, оюу зэрэг эрдэнийн чулуун сайн чанарын наанги шавар, элс хайрга, шохой шороон будаг, давс хужир элбэгтэй. Улсын төв музейд хадгалагдаж буй Монголын хамгийн том ногоон хаш чулуу нь 1 м урт, 70 см өргөн, 35 см зузаан 152 кг жинтэйгээр 1957 онд олдож байсан түүхтэй.

Хангайн нуруунаас эх авсан Цагаан туруут, Харгана, Сүмбэр, Өхэг, Эрдэнэ тээл, Жаргалантын голууд, Хуримт, Бөөрөг, Дуут, Баяннуур, Олгой нуур, Үүдийн нуур зэрэг том жижиг олон нуур бий. Агь хялгана ерхөг, ботуул зэрэг зонхилон ургах бөгөөд вансэмбэрүү, алтанхундага, ванжингарав, минжиннавга зэрэг 30-аад төрлийн эмийн ургамалтай.

Аргал янгир, буга, согоо, бодон гахай, дорго, хүдэр, бор гөрөөс, хэрэм, ирвэс шилүүс, үнэг, чоно, хярс, туулай, тарвага зэрэг ан амьтад элбэг байдаг.

Цаг агаарын хувьд эрс тэс уур амьсгалтай. Энэ нутгийнхан хэзээнээс нааш эдүүгээ хүртэл бэлчээрийг жилийн дөрвөн улирлаар ашиглаж заншжээ. Адуу, үхрийг голчлон өсгөдөг сүүлийн жилүүдэд адуу, үхрийн тоогоор аймагтаа тэргүүлдэг.

Сумын нутаг Чин сүжигт номун ханы хийд, Дархан гүний хийд, Дашдоо гүний хүрээ зэрэг байснаас 1932-1938 оны хэлмэгдүүлэлтийн үеэр Чин сүжигт номун хааны хийдээс бусдыг нь устжээ. Харин 1990 оноос сүсэгтэн олны зүтгэл, төрөөс авсан арга хэмжээний дүнд Чин сүжигт номун ханы хийдийг засварласан нь нутгийн олонд буянтай үйлс болсон.

Сумаас төрсөн алдартнуудЗасварлах

Тус сумаас олон алдартнууд төржээ. Тухайлбол, 1921 оны ардын хувьсгалын партизан С.Бямбаа, А.Пүрэвдагва, ахмад дайчин, хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн Д.Чойжин, Б.Амаржаргал, М.Ойдов, Б.Гончигсүрэн, М.Наваан, Г.Агваан, С.Агваан, Д.Долгор, О.Цэдэв, О.Гэндэн, Б.Наваан, Б.Бүрдхүү, Д.Санж, Н.Пүрэвсүрэн, Д.Жаамаа, Л.Дамдиндоо, А.Дамчий, Д.Данзан, Б.Дулмаа, Б.Жамъян, Д.Жанцан, Ч.Лувсанцэрэн, С.Соном, Д.Чүлтэм, УИХ-ын дарга Г.Занданшатар, УИХ-ын гишүүн Д.Ганбат, Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд М.Дүгэрсүрэн, Б.Батцэцэг, аймгийн хариуцлагатай нарийн бичгийн даргаар 40 гаруй жил ажилласан, төр нийгмийн зүтгэлтэн П.Чүлтэмсүрэн, Монгол Улсын 3 удаагийн аварга, “Осолгүй манлай тээвэрчин” Х.Баасанхүү, Улсын хошой аварга малчин С.Рэнцэндаваа, Улсын сайн малчин С.Гомбожав, Б.Мижиддоо, А.Өвгөн, Д.Лхагва, Ц.Гомбосүрэн, Б.Самбалхүндэв, Улсын аварга малчин Б.Цэдэнхорлоо, Ц.Даваасүрэн, Т.Баярсайхан, Ц.Батбаатар, Р.Лхагвасүрэн, Монгол Улсын аварга саальчин Ц.Лхагвасүрэн, Улсын залуу аварга малчин Ц.Пүрэвсүрэн, Монгол Улсын начин Г.Наваан, Монгол Улсын алдарт уяач Н.Ядам, С.Дашдамба, цанын спортын мастер А.Нямсүрэн, З.Очирваанчиг, Р.Батбаатар, шатрын спортын мастер Б.Сумъяа, хэл бичгийн шинжлэх ухааны доктор Ц.Цэдэндамба, техникийн ухааны доктор С.Дэлэг, М.Шараа, Л.Батаа, Г.Нарангэрэл, З.Төмөрбаатар, Ц.Чимэддулам, хэл шинжлэлийн ухааны доктор Ц.Банзрагч, Б.Хишигсүх, Ш.Эгшиг, математикийн ухааны доктор, волейболын спортын мастер А.Батжаргал, хөдөө аж ахуйн ухааны доктор Г.Ганбат, газар зүйн ухааны доктор Г.Даш, анагаах ухааны доктор Х.Энхжаргал, биотехнологийн ухааны доктор Д.Энхмаа, боловсролын ухааны доктор С.Оюунбилэг, цэргийн ухааны доктор Ц.Гансүх, Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан Ч.Сандаг, Д.Нанжид, М.Намжилмаа, С.Пунцаг, Ч.Пүрэвдагва, Ш.Баасансүрэн, Р.Лувсансумъяа, Ж.Дүгэрмаа, С.Гандэлгэр, Соёлын тэргүүний ажилтан Б.Намсрайжав, Р.Дулмаа, С.Сономдэндэв, С.Хандсүрэн, Ц.Лувсаншарав, С.Оюунтогтох, А.Сүлдбаатар, Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд З.Рэндоо, Д.Балжинням, төр, нийгмийн зүтгэлтэн Д.Ядамсүрэн, хөгжмийн зохиолч Г.Балжинням, Д.Сандагсүрэн, түүхч, зохиолч Д.Рэгсүрэн, зураач, барималч П.Цэрэндорж, Д.Эрдэнэбат, "Мөнхийн үсэг" компанийг үүсгэн байгуулагч, шилдэг бизнесмэн, нийгмийн зүтгэлтэн Г.Батмөнх, "уран" хэмээн алдаршсан Д.Сумъяа, зохиолч сэтгүүлч Б.Дарамжав, зохиолч яруу найрагч Д.Халзан нарыг дурьдаж болно.

ТӨРИЙН ДЭЭД ЦОЛ, ШАГНАЛ ХҮРТСЭН ХҮМҮҮС:

  • Дамдинжавын Гомбожав (1934) - Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар (1992 онд)
  • Цэвэлийн Шагдарсүрэн (1944) - Монгол Улсын төрийн соёрхолт (2006 онд), Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн (2013 онд), хэл шинжлэлийн шинжлэх ухааны доктор, профессор
  • Нянцаннямын Алтанхуяг (1960)- Монгол Улсын төрийн соёрхолт (2003 онд)
  • Ядамжавын Цэвэл (1902-1984) — Алдарт "Ногоон толь"-ийг зохиогч, нэрт хэл шинжлэлч, эрдэмтэн
  • Зундуйн Дэлгэрдалай (1956) — Монгол Улсын гавьяат тамирчин (1989 онд)
  • Цамбажавын Шарав (1954) Монгол Улсын гавьяат малчин (1995 онд)
  • Данзангийн Баяраа (1949) Монгол Улсын гавьяат эмч (2005 онд)
  • Жамъянгийн Батбаяр (1947) Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, нэвтрүүлэгч (2010 онд)
  • Шархүүгийн Чимгээ (1963) Монгол Улсын гавьяат багш, сурган хүмүүжүүлэх ухааны доктор (2010 онд)
  • Бүдхүүгийн Хуушаан (1947) Монгол Улсын гавьяат багш (2010 онд)
  • Дандардоржийн Өлзий (1935) Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Халхын туульч (2011 онд)
  • Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ (1960) - Монгол Улсын гавьяат холбоочин (2013 онд)
  • Чүлтэмийн Бизъяа (1938) Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач (2016 онд)
  • Чүлтэмийн Отгонбаяр (1955) Монгол Улсын гавьяат хуульч (2019 онд)
  • Анандын Рэгзэн (1955) Монгол Улсын Үйлчилгээний гавьяат ажилтан (2019 онд)
  • Чойжингийн Оюунчимэг (1959) Монгол Улсын Хүний гавьяат эмч (2020 онд)
  • Дүгэрсүрэнгийн Цэгмид (1946) Монгол Улсын Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан (2021 онд)
  • Рэгсүрэнгийн Бат-Эрдэнэ (1959) Монгол Улсын гавьяат багш (2021 онд)
  • Гиваандондогийн Пүрэвсамбуу (1956) Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, орчуулагч (2021 онд)
  • Пагвын Санаадагва (1955) Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, сэтгүүлч (2021 онд)
  • Бэгзжавын Пүрэвсүрэн (1958) Монгол Улсын Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан (2021 онд)
  • Содномдаржаагийн Батбаатар (1961) Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, сэтгүүлч (2022 онд)
  • Пунцагийн Дэчин (1926) Хошууч генерал (1972 онд)
  • Загдсүрэнгийн Болдбаатар (1959) Бригадын генерал (2009 онд)