Хатгал сум

Хатгал сум нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. Хөвсгөл нуурын өмнөд үзүүрт оршино. Хатгал тосгонд нисэх онгоцны буудал, усан боомт, сургууль, шуудан зэрэг албан байгууллагууд бий.

Хатгал, 2008 оны 8 сар

ТүүхEdit

Хатгал тосгоны нутаг нь 1600 оны дунд үе хүртэл баруун монголын хаант улсын бүрэлдэхүүн нутаг байсаар ирсэн юм. Энэ нутагт баруун монголын цэргийн зэвсэгийн төмөр хайлуулдаг газар байсан тухай Оросын түүх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Хатгал орчим нь зэвсэг бэлтгэх цэргийн хүрээ буудалладаг газар байжээ. 1696 онд халх Монгол манжийн дарлалд орсоноос хойш Оросын хилийн дагуу Харуулын алба байгуулагдахад одоогийн Хатгал орчимд Хатгал харуулыг байгуулжээ. Ингэж Хатгал сумын суурийн газар болох эхлэл тавигдаж эхэлжээ. Улмаар Манж, Хятад, Монгол ноёд Хатгал орчмын газар нутгийн тансаг сайхан байгалийг хараад биширч, энэ нутгийг амарч зугаацахад аятай тохитой газар юм гэж үзэж ойр хавьд нь айл мал байлгахгүй байхыг шаардаж байжээ. Ийнхүү нь 1727 оноос Хатгал суурин газрын шинжийг олж байгуулагджээ. 1910 он гэхэд Оростой хийх худалдааны зам дайрч өнгөрдөг бяцхан тосгон болсон байв. 1914 онд Оросын хилийн хот Мондоос Улиастай хүртэл телеграфын шугам татагдсан нь Хатгалыг дайран өнгөрч байсан бөгөөд 1921 оны байдлаар 150 орос иргэн амьдардаг Монголын хойд зүгийн Улиастай хотын дараа орох томоохон суурийн газрын нэг болж байжээ. 1921 онд Оросын цагаан цэрэг Хатгалыг эзлэн авахад Д.Сүхбаатар "...бид умар зүгийн гол стратегийн чухал газраа дайсанд алдлаа гэж онцгойлон төлөвлөгөө зохиож Чойбалсан тэргүүтэй цэрэг хөдөлгөн чөлөөлж байсан" монгол орны чухал газрын нэг юм.

1921 онд Хатгал нь бүс нутгийнхаа засаг захиргааны төв нь болов. 1931 онд Хөвсгөл аймаг зохион байгуулагдахад аймгийн төв болж байсан ч 1933 онд аймгийн төвийг Мөрөн уруу шилжүүлжээ.

1990 оны байдлаар 7000 орчим оршин суугчтай байсан тус тосгонд бага оврын цахилгаан станц баригдсан ч удалгүй модны үйлдвэр хаагдаж, ачаа тээвэрлэлт багассан тул хүмүүс Хатгалыг орхин одох нь нэмэгдсээр 1994 онд 3,756, 2000 онд 2,498 оршин суугчтай гэж бүртгэгджээ. 2006 оны 12 сарын байдлаар 2,796 оршин суугчтай байсан тооцоо байна. ([1]). 2008 онд Хатгал нь төвийн эрчим хүчний шугам болон үүрэн холбооны сүлжээнд холбогдсон байна.

Хатгалын түүхэн товчоо:

Хатгал боомтын харуул нь 1691 онд халхын Богд Жавзандамбын 3 отог (дархад) нэртэйгээр анх байгуулагдсан түүхтэй. Засагт Хан аймгийн Далай засгийн хошуу буюу өнөөгийн Нанжин Хатгалын түүх гарал нь Чингис хааны дөрөвдүгээр хүү Тулуйн угсааны ноён Шагж туслагч гүн цолтой нэгэн 1724 оноос Засагт Хан аймгийн Далайн хошууны үүслийг тавьж анхны хошуу ноёноор суужээ. Шагжийн удмынхан үе дамжин тасралтгүй залгамжлан 1915 он хүртэл Далай засгийг захирсан ноёд байв.

            1905 онд Хатгалд байсан Оросын худалдааны төв Улиастайн консулд харъяалагдаж байсан.

            Хөвсгөл нуурыг худалдаа тээврийн хямд өртөгтэй зам болгон 1910 онд 40 тоннын даацтай  “ Монгол “ гэдэг модон онгоц аялуулж эхэлснээр усан замын тээврийн эх үүсвэр тавигдсан.

           Монд – Улиастайг холбосон телефон шугамыг 1914 онд Хатгалыг дайруулан тавьсан.

           1921 оны 12 дугаар сард “ Хөвсгөлийн хязгаарын хэргийг эрхлэх ардын түр яам “  нэртэй орон нутгийн анхны захиргааг  Хатгалд байгуулсан.

           1921 онд Хүн эмнэлгийн салбар байгуулагдаж, 1929 онд 15 ортой больниц болгон өргөтгөсөн нь аймгийн Эрүүлийг  хамгаалах байгууллагын суурь болсон.

           1922 оны 12 дугаар сард Монголын харилцан туслалцах төв хоршооны анхны салбар байгуулагдсанаар аймгийн худалдааны байгууллагын үндэс тавигдсан.

           1923 оны 11 дүгээр сард 1 багш, 25 сурагчтай улсын төсөвт бага сургууль байгуулагдсан  нь улсын анхны 13, аймгийн анхны 2 сургуулийн нэг.

           1925 оны 7 дугаар сард Хатгалын Чулуутад  долоон орон тоотой харилцаа холбооны салбар хуучин Хаант Оросын холбооны байшинд ажиллаж эхэлснээр аймгийн холбооны байгууллагын тулгын чулууг тулжээ.

           1927 онд Хатгал – Туртад   Монгол ардын төв коопертивын харъяа “Агентын газар” нэртэй худалдааны дамжлага бааз ын эх суурь тавигдсан.

           1930 онд шатахуун түгээх колонк байгуулагдсан нь нефть хангамжийн баазын суурь үндэс болсон.

            1931 оны 2 дугаар сард УБХ-ын Тэргүүлэгчдийн 6 дугаар хурлаас Хөвсгөл аймгийг байгуулах тухай шийдвэр гаргаж, хуучин 3 хошуу, 55 сумыг 25 болгон аймгийн хил хязгаарыг тогтоон төвийг Хатгалд төвлөрүүлэхээр тогтсон.

           1931 оны 3 дугаар сард аймгийн Намын хороо, ХЗЭ-ийн хороо, ҮЭ-ийн товчоо, 4 дүгээр сард шүүх, 10 дугаар сард прокурорын газар тус тус байгуулагдсан.

           1931 онд улсын худалдааны бие даасан анхны хоршооны 51 дүгээр ерөнхий хороо байгуулагдсан.

           1933 оны 2 дугаар сард Монгол – Зөвлөлтийн хувь нийлүүлсэн бөөний худалдааны дамжлага бааз байгуулагдсан.

           1931 онд барьж байгуулж эхэлсэн Монголын ууган үйлдвэрийн нэг Хатгалын ноос угаах Фабрик 1933 оны 7 дугаар сард ашиглалтанд орж, цахилгаан гэрэлтэй болсон.Хожим нь Ноос Угаах Үйлдвэр нь “ Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан туг “ – ийн одонгоор шагнагдсан.

           1934 оны 3 дугаар сард Улсын худалдааны дамжлага бааз байгуулагдсан.  

           БНМАУ-ын Их хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигийг үндэслэн Хөвсгөл аймгийн хөдөлмөрчдийн депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны 1955 оны 05 дугаар сарын 07-ны өдрийн 75 дугаар шийдвэрээр Хатгалыг 4 хоринтой хороо захиргаа болгон өөрчилсөн.

           БНМАУ-ын Ардын их хурлын Тэргүүлэгчдийн 1975 оны 03 дугаар сарын 27-ны өдрийн 73 дугаар зарлигаар орон нутгийн харъяалалтай хот болгосон ба энэ үед 7000 орчим оршин суугчидтай, 30 орчим үйлдвэр, аж ахуйн газруудтай, аймгийн төсвийн орлогын 75 хувийг бүрдүүлж байсан.

           Сайд нарын Зөвлөлийн 1988 оны 187 дугаар тогтоолоор Хөвсгөл нуурыг хамгаалах асуудалтай холбогдуулан Ноос угаах үйлдвэр, Нефть болон Авто тээврийн 24 дүгээр бааз, Мод боловсруулах цех зэрэг томоохон үйлдвэр, аж ахуйн газруудыг татан буулгаснаар 3000 гаруй хүн шилжиж, хүн ам эрс цөөрсөн.Үүнтэй уялдан УИХ-ын 1994 оны З6 дугаар тогтоолоор Хатгал хотыг тосгоны статустай болгосон. [2]

Эдийн засагEdit

Хөвсгөл нуурын эрэг дээр байрлах гэр-хотхонууд, амралтын газруудад зочлогсод Хатгалаар дайрч өнгөрдөг тул тус сумын эдийн засагт аялал жуулчлалын салбар ихээхэн нөлөө үзүүлнэ. 2007 онд нисэх онгоцны буудал шинээр баригдаж ашиглалтад орсон [3]. МИАТ компанийн онгоц Улаанбаатар-Хатгалын чиглэлд нисдэг.

ХүмүүсEdit

Хатгал сумаас төрөн гарсан алдартай хүмүүс:

  • Б.Чадраабал - "Сүхбаатар" усан онгоцны анхны ахмад, гавьяат тээвэрчин
  • Ч.Бат - "Сүхбаатар" усан онгоцны хоёр дахь ахмад үе залгамжилсан ахмад
  • Ламжавын Гүндалай - Эрүүл мэндийн сайд асан, Улсын Их Хурлын гишүүн