"Ятга"-ны өөр хувилбарууд

no edit summary
Tags: Mobile edit Mobile web edit
No edit summary
'''Ятга''' нь [[Монголчууд|монголын]] уламжлалт [[татах хөгжмийн зэмсэг]] бөгөөд гүдгэр модот [[цитр]] хөгжмийн бүлэгт багтах чавхдаст хөгжмийн зэмсэг юм. Ятгатай ойр төрлийн хөгжмийн зэмсэгт хятадын [[гүчжэн]], солонгосын [[каягым]], вьетнамын [[дан тран]], японы [[кото]] зэрэг ордог.<ref name=silkroad>[http://www.silkroadproject.org/music/instruments/yatga.html Description from the Silk Road Ensemble]</ref>
[[File:Mongolian_yatga_front_view.JPG|thumb|right|Ятга урд талаасаа]]
"Ятга" хөгжим нь эрт үеэс уламжлагдан ирсэн Монголын үндэсний хөгжмийн зэмсгийн нэг бөгөөд "товшвор" хөгжмийн зэмсгийн төрөлд хамаарагддаг. Эрт дээр үеэс Монголчууд хааны ордны ёслол хүндлэл, баяр наадам, хурим, төрийн ёслолын зан үйлийн үед, мөн цэрэг гарах буух, анд мордох зэрэгт хөгжим хангинуулдаг байсан мэдээ бий. Энэхүү дуу хөгжмийн уламжлалын талаар эртний сурвалж бичгүүдэд дурдахдаа: "МЭӨ III зууны үед Эртний Хүннү нар оройдоо цуур, ятга хангинуулан дуулж бүждэг" байсан гэдэг мэдээг түүх судлаач, эрдэмтэн Гүнжийн Сүхбаатар судлан "Монголчуудын эртний өвөг" номдоо дэлгэрэнгүй бичсэн билээ. Түүнчлэн олон улсын шагналт, Зөвлөлтийн хөгжим урлаачдын нийгэмлэгийн орлогч дарга, нэрт урлаач Д. В. Яровой "Эгшиглэнт хөгжмийн нууц" гэдэг бүтээлдээ хэлэхдээ: "Дэлхий дахинаа анхлан хамгийн болхи бүдүүлэг хийцтэй товшуур, ятга мэтийн хөгжмийн зэмсгүүд үүсээд хожим нь ур хийц шаардсан нумт хөгжмийн зэмсгүүд бий болсон ба эдгээр нь Азиас Европ тиврүү Зүүн Славян, Орос, Болгар, Испанийн газар нутгийг дамжин Араб руу очсон" гэж мэдээлснийг судлаач Д. Дашдорж, С. Цоодол нар" Ардын суу билэгтнүүд" номдоо судлан тэмдэглэн үлдээжээ. Хубилай хааны үед 500 гаруй хөгжимчидтэй их найралд ятга хөгжим нь олон төрөл хэлбэрээр хэрэглэгдэж байсан гэх бөгөөд 12 төрлийн ятга хөгжмийг нэр төрөл, хэлбэр дүрсээр нь цохон дурдсан байдаг. Жишээлбэл: Төрийн ятга, Агуу их ятга, Ятга, Ятгалиг, Босоо ятга гэх мэт 1-25 чавхдастай, 1,10-3метр урттай янз бүрийн хэлбэр хэмжээтэйгээс гадна, тоглогдох арга барилын хувьд гараар дэнслэн татах, нумаар хөрөөдөх, саваа, хумсаар товшин хөгжимдөх өөр өөрийн онцлог бүхий ятгууд байжээ. Монгол улсад 1961 оноос тэнхимийн сургалтаар нарийн мэргэшсэн ятгачдыг бэлтгэж эхэлсэн байдаг. Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд ятга хөгжмийн анги нээгдэхэд 16 сурагч элсэн орсноос 12 эмэгтэй сурагч, 4 эрэгтэй сурагч байсан. Анхны 16 мэргэжлийн ятгачид Д. Алтантуул, Л. Алтанцэцэг, Ж. Батсайхан, Г. Бүдханд, Б. Наранбаатар, Д. Нарантуяа, Г. Лхагвасүрэн, Г. Лена, Д. Сандаг, С. Тунгалаг, Г. Цогзолмаа, М. Цэрэнбалжир, Д. Цэрэнбат, Л. Цэнд, Л. Төөгөө, Б. Эрдэнэхуяг нар юм. Ятга хөгжим нь Азийн олон оронд өргөн тархсан хөгжмийн зэмсэг юм. Хятадын /Guzheng/, Солонгосын /Kayageum/, Вьетнамын /дан тран/, Японы /кото/ зэрэг ордог. Jargalanmusic
 
==Хийц Түүх ==
"Ятга" хөгжим нь эрт үеэс уламжлагдан ирсэн Монголын үндэсний хөгжмийн зэмсгийн нэг бөгөөд "товшвор" хөгжмийн зэмсгийн төрөлд хамаарагддаг. Эрт дээр үеэс Монголчууд хааны ордны ёслол хүндлэл, баяр наадам, хурим, төрийн ёслолын зан үйлийн үед, мөн цэрэг гарах буух, анд мордох зэрэгт хөгжим хангинуулдаг байсан мэдээ бий. Энэхүү дуу хөгжмийн уламжлалын талаар эртний сурвалж бичгүүдэд дурдахдаа: "МЭӨ III зууны үед Эртний Хүннү нар оройдоо цуур, ятга хангинуулан дуулж бүждэг" байсан гэдэг мэдээг түүх судлаач, эрдэмтэн Гүнжийн Сүхбаатар судлан "Монголчуудын эртний өвөг" номдоо дэлгэрэнгүй бичсэн билээ. Түүнчлэн олон улсын шагналт, Зөвлөлтийн хөгжим урлаачдын нийгэмлэгийн орлогч дарга, нэрт урлаач Д. В. Яровой "Эгшиглэнт хөгжмийн нууц" гэдэг бүтээлдээ хэлэхдээ: "Дэлхий дахинаа анхлан хамгийн болхи бүдүүлэг хийцтэй товшуур, ятга мэтийн хөгжмийн зэмсгүүд үүсээд хожим нь ур хийц шаардсан нумт хөгжмийн зэмсгүүд бий болсон ба эдгээр нь Азиас Европ тиврүү Зүүн Славян, Орос, Болгар, Испанийн газар нутгийг дамжин Араб руу очсон" гэж мэдээлснийг судлаач Д. Дашдорж, С. Цоодол нар" Ардын суу билэгтнүүд" номдоо судлан тэмдэглэн үлдээжээ. Хубилай хааны үед 500 гаруй хөгжимчидтэй их найралд ятга хөгжим нь олон төрөл хэлбэрээр хэрэглэгдэж байсан гэх бөгөөд 12 төрлийн ятга хөгжмийг нэр төрөл, хэлбэр дүрсээр нь цохон дурдсан байдаг. Жишээлбэл: Төрийн ятга, Агуу их ятга, Ятга, Ятгалиг, Босоо ятга гэх мэт 1-25 чавхдастай, 1,10-3метр урттай янз бүрийн хэлбэр хэмжээтэйгээс гадна, тоглогдох арга барилын хувьд гараар дэнслэн татах, нумаар хөрөөдөх, саваа, хумсаар товшин хөгжимдөх өөр өөрийн онцлог бүхий ятгууд байжээ. Монгол улсад 1961 оноос тэнхимийн сургалтаар нарийн мэргэшсэн ятгачдыг бэлтгэж эхэлсэн байдаг. Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд ятга хөгжмийн анги нээгдэхэд 16 сурагч элсэн орсноос 12 эмэгтэй сурагч, 4 эрэгтэй сурагч байсан. Анхны 16 мэргэжлийн ятгачид Д. Алтантуул, Л. Алтанцэцэг, Ж. Батсайхан, Г. Бүдханд, Б. Наранбаатар, Д. Нарантуяа, Г. Лхагвасүрэн, Г. Лена, Д. Сандаг, С. Тунгалаг, Г. Цогзолмаа, М. Цэрэнбалжир, Д. Цэрэнбат, Л. Цэнд, Л. Төөгөө, Б. Эрдэнэхуяг нар юм. Ятга хөгжим нь Азийн олон оронд өргөн тархсан хөгжмийн зэмсэг юм. Хятадын /Guzheng/, Солонгосын /Kayageum/, Вьетнамын /дан тран/, Японы /кото/ зэрэг ордог. Jargalanmusic
 
Хубилай хааны үед 500 гаруй хөгжимчидтэй их найралд ятга хөгжим нь олон төрөл хэлбэрээр хэрэглэгдэж байсан гэх бөгөөд 12 төрлийн ятга хөгжмийг нэр төрөл, хэлбэр дүрсээр нь цохон дурдсан байдаг. Жишээлбэл: Төрийн ятга, Агуу их ятга, Ятга, Ятгалиг, Босоо ятга гэх мэт 1-25 чавхдастай, 1,10-3 метр урттай янз бүрийн хэлбэр хэмжээтэйгээс гадна, тоглогдох арга барилын хувьд гараар дэнслэн татах, нумаар хөрөөдөх, саваа, хумсаар товшин хөгжимдөх өөр өөрийн онцлог бүхий ятгууд байжээ.
 
Монгол улсад 1961 оноос тэнхимийн сургалтаар нарийн мэргэшсэн ятгачдыг бэлтгэж эхэлсэн байдаг. Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд ятга хөгжмийн анги нээгдэхэд 16 сурагч элсэн орсноос 12 эмэгтэй сурагч, 4 эрэгтэй сурагч байсан. Анхны 16 мэргэжлийн ятгачид Д. Алтантуул, Л. Алтанцэцэг, Ж. Батсайхан, Г. Бүдханд, Б. Наранбаатар, Д. Нарантуяа, Г. Лхагвасүрэн, Г. Лена, Д. Сандаг, С. Тунгалаг, Г. Цогзолмаа, М. Цэрэнбалжир, Д. Цэрэнбат, Л. Цэнд, Л. Төөгөө, Б. Эрдэнэхуяг нар юм.
 
==Хийц==
Ятга нь хэмжээ ба хийцийн хувьд олон төрлөөр хийгддэг. Ятганы [[чавхдас]]ын тоо, тэвх мод, хөг зэргээрээ бас өөр хоорондоо ялгаатай байдаг. Дууны хөндий их бие нь бага зэргийн гүдгэр хэлбэртэй. Ятгын чавхдасны өнгөний өндөр намыг түүний доороос тулах бараг гурвалжин хэлбэртэй тэвх модыг дээш доош шилжүүлэн гүйлгэж тохируулна.
[[File:Yatga-Bruecke.jpg|thumb|right|Ятганы тэвx мод]]
 
==Ятга хөглөх==
 
Ятгын үндсэн хөг нь пентатоник учраас 21 чавxдасаар 4 октавыг хөглөх боломжтой.
 
== Цахим холбоос ==
*[http://nuutstovchoo.mn/үндэсний-хөгжим-ятга-хөгжмийн-тухай Ятга хөгжмийн тухай]
https://www.facebook.com/yatgahogjmiinsurgalt/
 
== Эшлэл ==