"Мандухай сэцэн хатан"-ны өөр хувилбарууд

Уран зохиолыг Түүхэн сурвалжтай хольж болдоггүй юм.
б (Тайлбар зүүлт, холбоос нэмсэн.)
(Уран зохиолыг Түүхэн сурвалжтай хольж болдоггүй юм.)
== Амьдрал ==
 
Мандухай гоосэцэн үзэсгэлэнхатан төгс,нь төрөлхийн[[Түмэд]] сэцэнаймгийн сэргэлэнЭнгүд байсанотгийн тулЦоросбай МандухайТөмөр сэцэнчинсан хатан(Цоросын Баянтөмөр чинсан?) хэмээх хүний охин болж гэж1448 хүмүүсоны түүнийгшар хүндэтгэнлуу дууддагжил байжээтөржээ. 1467 онд Мандуул хаан нас барж, Мандухай сэцэн хатан бэлэвсрэн хоцорчээ. Хааны суурийг хоосон удаан байлгавал, феодалуудын хоорондох дайн самуун улмаар ширүүсч, зөрчил тэмцэл нь хурцдаж, Монголын хаант төр хямрах болно гэдгийг Мандухай сайн ойлгож байв. Тиймээс ч эртний уламжлалыг баримтлан, шинэ хааныг тодруулж хаан сууринд залах хүртэл түрүү хааны хатан төр барих ёсыг баримтлан Мандухай 19 наснаасаа эхлэн гурван жилийн турш их Монголын хаант улсын төрийг барьж байв. Энэ хооронд Мандухай сэцэн хатан бага наснаасаа эцэг эхээсээ өнчрөн хоцорсон Батмөнхийг олж авч, өөрийн биеэр өсгөн хүмүүжүүлж, гарыг нь ганзаганд, хөлийг нь дөрөөнд хүргэж хаан ширээнд суулгасан ажээ. Тэрээр төр барих хүн нь Чингис хааны Алтан ургийн гол удам, хаан суурийг залгамжлах эрхтэй хүн Мандуул хааны ач, [[Баянмөнх жонон]]гийн өнчин хоцорсон ганц нуган үр Батмөнх болох ёстой гэж үзэж байсан юм. Гэвч энэ хүү насан бага байлаа. [[Батмөнх Даян хаан]] нь [[Баянмөнх жонон]] болон [[Шихэр тайху]] төрсөн хөвгүүн юм.
Мандухай сэцэн хатан нь [[Түмэд]] аймгийн Энгүд отгийн Цоросбай Төмөр чинсан (Цоросын Баянтөмөр чинсан?) хэмээх хүний охин болж 1448 оны шар луу жил төржээ. Түүний жинхэнэ нэр нь Өөмөлжинцэцэг гэдэг байв. [[Мандуул хаан|Мандуул]] хааны бага хатан болоход хааны нэртэй хослож Мандах-Уухай хэмээн нэр өгчээ. Түүний эцэг Цоросбай Төмөр чинсан нь Ойрадын Эсэн тайшийн зарлигаар төрийн сайд болж байжээ. Мандухай айлын ганц охин байсан тул эрх танхи өсчээ. Ааваараа монгол бичиг заалгаж, уншиж бичиж сурсны дээр морь унаж, нум сум харваж чаддаг болжээ.
 
Уйгарын [[Исмэл тайш]] зүүн Монголыг довтлох үед Шихэр хатан жирэмсэн байжээ. Зугтах үедээ төрж хүүгээ өөрийн итгэлт 2 жанжиндаа өгөн явуулж Баянмөнх жонон, Шихэр тайху нар хамт зугтаж байгаад Исмэл тайжид баригджээ. Исмэл тайж Баянмөнх жононг хөнөөж, Шихэр Тайхуг өөрөө авчээ. Балгачны Багай гэдэг хүн өнчин хүү Батмөнхийг үрчлэн авсан боловч, хоол унд муутай байлгаснаас бэтэг өвчинд баригдаж эдгэрэхгүй удсаныг Тангадын Төмөрхадаг гэдэг хүн олж мэдэн, гуйж үзээд бүтээгүй тул Багайгаас булаан авч, өөрийн эхнэр Сайхайгаараа асруулжээ. Тэд есөн цагаан ингэний сүүгээр тэжээж, гурван мөнгөн аягыг цоортол илж эмчлэн зассанаар Батмөнхийн өвчин илаар болсон гэдэг. Үүний дараа Төмөр Хадаг Батмөнхийг Мандухай сэцэн хатанд аваачиж өгөв. Мандухай сэцэн хатан Алтан ургийн ганц хүү Батмөнхийг асран хүмүүжүүлж агуу суудалд суулгах бодолтой байх үед Хавт Хасарын хойч, Хорчин аймгийн [[Өнөболд ван]] элч илгээж Мандухай хатанд: “Галыг чинь цохиж, нутгийг чинь зааж өгсү” гэж хэлүүлэв. Үүнийг сонсоод Мандухай:
[[Мандуул хаан]] 4 хүү, 3 охинтой байсан ч 2 хүү нь өсөхдөө өөдлөж, 2хүү, 1 охин нь хорт хүний гарт хорлогджээ. Мандуул хааны их хатан [[Бэсүдэй хатан]] дахин үр олоход өтөл боллоо хэмээгээд өөрөө Мандухайг олж, 1465 онд бага хатан болгожээ. Мандухай дургүй байсан боловч Бэсүдэй хатан 3 жил хажуудаа аван зааж сургажээ. Мандухайг сэцэн хатан болоход 3 хатан ([[Самар тайху хатан]], [[Цэцэг хатан]], [[Бэсүдэй хатан]])-ы гавъяа их байв.
 
Мандухай гоо үзэсгэлэн төгс, төрөлхийн сэцэн сэргэлэн байсан тул Мандухай сэцэн хатан гэж хүмүүс түүнийг хүндэтгэн дууддаг байжээ. 1467 онд Мандуул хаан нас барж, Мандухай сэцэн хатан бэлэвсрэн хоцорчээ. Хааны суурийг хоосон удаан байлгавал, феодалуудын хоорондох дайн самуун улмаар ширүүсч, зөрчил тэмцэл нь хурцдаж, Монголын хаант төр хямрах болно гэдгийг Мандухай сайн ойлгож байв. Тиймээс ч эртний уламжлалыг баримтлан, шинэ хааныг тодруулж хаан сууринд залах хүртэл түрүү хааны хатан төр барих ёсыг баримтлан Мандухай 19 наснаасаа эхлэн гурван жилийн турш их Монголын хаант улсын төрийг барьж байв. Энэ хооронд Мандухай сэцэн хатан бага наснаасаа эцэг эхээсээ өнчрөн хоцорсон Батмөнхийг олж авч, өөрийн биеэр өсгөн хүмүүжүүлж, гарыг нь ганзаганд, хөлийг нь дөрөөнд хүргэж хаан ширээнд суулгасан ажээ. Тэрээр төр барих хүн нь Чингис хааны Алтан ургийн гол удам, хаан суурийг залгамжлах эрхтэй хүн Мандуул хааны ач, [[Баянмөнх жонон]]гийн өнчин хоцорсон ганц нуган үр Батмөнх болох ёстой гэж үзэж байсан юм. Гэвч энэ хүү насан бага байлаа. [[Батмөнх Даян хаан]] нь [[Баянмөнх жонон]] болон [[Шихэр тайху]] төрсөн хөвгүүн юм.
 
Уйгарын [[Исмэл тайш]] зүүн Монголыг довтлох үед Шихэр хатан жирэмсэн байжээ. Зугтах үедээ төрж хүүгээ өөрийн итгэлт 2 жанжиндаа өгөн явуулж Баянмөнх жонон, Шихэр тайху нар хамт зугтаж байгаад Исмэл тайжид баригджээ. Исмэл тайж Баянмөнх жононг хөнөөж, Шихэр Тайхуг өөрөө авчээ. Балгачны Багай гэдэг хүн өнчин хүү Батмөнхийг үрчлэн авсан боловч, хоол унд муутай байлгаснаас бэтэг өвчинд баригдаж эдгэрэхгүй удсаныг Тангадын Төмөрхадаг гэдэг хүн олж мэдэн, гуйж үзээд бүтээгүй тул Багайгаас булаан авч, өөрийн эхнэр Сайхайгаараа асруулжээ. Тэд есөн цагаан ингэний сүүгээр тэжээж, гурван мөнгөн аягыг цоортол илж эмчлэн зассанаар Батмөнхийн өвчин илаар болсон гэдэг. Үүний дараа Төмөр Хадаг Батмөнхийг Мандухай сэцэн хатанд аваачиж өгөв. Мандухай сэцэн хатан Алтан ургийн ганц хүү Батмөнхийг асран хүмүүжүүлж агуу суудалд суулгах бодолтой байх үед Хавт Хасарын хойч, Хорчин аймгийн [[Өнөболд ван]] элч илгээж Мандухай хатанд: “Галыг чинь цохиж, нутгийг чинь зааж өгсү” гэж хэлүүлэв. Үүнийг сонсоод Мандухай:
{{Эшлэл|Хааны өвийг Хасарын үр чи иднэ үү?
<br/>Хасарын үр чиний өвийг бид иднэүү?
# Махыг хутгаар бүү ид, шүдээрээ зулгааж ид гэжээ.
 
Мандухай сэцэнхатан хатаныгхэзээ 1526нас оны Улаан нохой жил 78 насандаа таалал төгссөн гэж үздэг. (Энэбарсан нь нэлээннилээн бүрхэг байдаг.)
 
Түүний дурсгалыг хүндэтгэн монголчууд 1989 онд "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]" хэмээх кино бүтээсэн. Мөн төрийн соёрхолт ардын жүжигчин Жанцанноров "Мандухай сэцэн хатан" аяз зохиосон.
[[Ангилал:Мандухай сэцэн хатан| ]]
[[Ангилал:1448 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1526 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Монгол хатан]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
4,764

edits