"Наполеон I Бонапарт"-ны өөр хувилбарууд

б
no edit summary
б
{{Хаан
|name=I Наполеон
|title=Францын эзэн хаан; Италийн хаан,<br />ШвейцарийнШвейцарын холбооны зуучлагч,<br />Райны холбооны хамгаалагч
|image=[[Файл:Jacques-Louis David 017.jpg|200px]]
|caption=Эзэн хаан Наполеон Түйлерт судалгаа хийж байхдаа, Жак-Луй Давид, 1812
[[Корсик]]т төрж, эх газрын Францад их бууны офицероор бэлтгэгдсэн Наполеон [[Францын анхдугаар бүгд найрамдах улс]]ын үед алдар хүнд олж авсан ба Францын эсрэг [[Анхдугаар эвсэл|Анхдугаар]] ба [[Хоёрдугаар эвсэл]]ийн эсрэг дайны ажиллагааг амжилттай удирдсан. 1799 онд Бонапарт төрийн эргэлт зохион байгуулж, өөрийгөө анхны консулаар томилж, таван жилийн дараа өөрийгөө Францын Эзэн хаанаар өргөмжилжээ. XIX зууны эхний арван жилд тэрээр [[Францын анхдугаар эзэнт улс]]ын армийг Европын томоохон гүрнүүдийн эсрэг хөдөлгөж, [[Аустерлицийн тулалдаан]] [[Вагнерийн тулалдаан]] зэрэг олон тулалдаанд дараалсан ялалтууд байгуулж Европын эх газарт ноёлов. Тэрээр өргөн эвсэл байгуулж, анд нөхөд, ах дүү нараа Европын бусад улсуудад эрх баригчаар томилох замаар Францын нөлөөллийн хүрээг тогтоожээ.
 
1812 онд Оросыг дайлсан нь Наполеоны хувь тавиланд эргэлт гаргав. Түүний Их Арми ({{lang-fr|Grande Armée}}) дайны явцад сүйрч, дахин хэзээ ч бүрэн сэргээгүй юм. 1813 онд [[Зургадугаар эвсэл]] Наполеоны цэргийг [[Лайпцигийн тулалдаан|Лайпцигт]] бутцохиж, дараа жил нь Эвсэл Франц руу довтолж, Наполеоныг хаан ширээнээсээ буухад хүргэсэн бөгөөд түүнийг [[Элба арал|Элба аралд]] цөлжээ. Нэг жил хүрэхгүй хугацааны дараа Наполеон Элбагаас оргож, эргэж эрх мэдлээ олж авсан боловч 1815 оны 6-р сард [[Долдугаар эвсэл]] эхэлж Англи Пруссын хамтарсан цэргийг тосож [[Ватерлоогийн тулалдаан]]д ялагджээ. Наполеон амьдралынхаа сүүлийн зургаан жилийг [[Гэгээн Еленагийн арал]] дээр Британийн хяналт дор өнгөрөөж, тэндээ нас нөгцжээ. Задлан шинжилгээгээр түүнийг ходоодны хорт хавдраар өнгөрсөн гэж дүгнэсэн боловч Стен Форсхуфвуд болон бусад эрдэмтэд түүнийг хүнцлээр хордуулж алсан гэж үздэг.
 
Наполеон шинэчлэн байгуулсан Францын армиар томоохон ялалтууд байгуулж, янз бүрийн эх сурвалжаас тактикаа боловсруулдаг байлаа. Түүний цэргийн ажиллагааг дэлхий даяар цэргийн академиудад судалдаг бөгөөд түүхэнд тодорсон хамгийн аугаа их жанжнуудын нэг гэж тооцогддог. Өрсөлдөгч, дайснууддаа дарангуйлагч гэж үзэгддэг байсан боловч Наполеон [[Баруун Европ]]ын ихэнх улс орны буюу Ром-Германы захиргаа-эрхзүйн тогтолцоог боловсронгуй болгосон, шүүх засаглалын үндэс болсон [[Наполеоны кодекс]] буюу Францын анхны иргэний хуулийг боловсруулсан гаргаснаараа дурсагддаг бөгөөд одоо хүртэл хуулиудын үзэл санаа амьд, хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байдаг юм.
== Угсаа гарал, боловсрол ==
Наполеон Бонопарт нь 1769 оны 8 сарын 15 нд Корсик арлын Ажаччино хотноо Италийн цагаач [[Карла Бунопарте|Карла Бунопартег]]ийн хоёрдугаар хүү болж мэндэлжээ.Тэрээр Францад их бууны офицер болон ирэхдээ нэрээ илүү француулж Наполеон Бонапарт болгожээ.Түүний аав нь 16 зууны үед Корсикт ирсэн цагаач улсын хүү байжээ.Наполеоны ээж Летициа Рамолино нь хүүхдүүдээ хатуу чанга гараар хүмүүжүүлж байнгын сахилга баттай байхыг шаардаж байжээ.Ийм хүмүүжлээр хүмүүжсэн Наполеон цэрэг болох илүү амар дөхөм болжээ.Тэр дээрээ 1 ахтай [[Жосеф]] 6 дүүтэй [[Лусиен]] [[Елиса]] [[Лиус]] [[Паулина]] [[Каролина]] [[Жером]].1781 онд [[Аутун]]ы шашны сургуульд элсэн орж франц хэлийг сурж төгссөн.Түүний багш дурсахдаа Наполеон их зожиг их аялагатай ярьдаг үүнийгээ нээх хайхардаггүй хүүхэд,гэхдээ байсан. Гэхдээ газар зүй,түүх хоёрттүүхийн хичээлд дуртай, Математикматематик Геометргеометр хоёрт авьяастай хүү байжээгэж дурссан байдаг.Түүнийг түүнийТүүнийг багш нь гахайлтайгайхалтай сайн усан цэрэг болно гэжээ.Гэвч Британийн флот дэлхийд ноёрхож эхэлснээр тэрээр усан цэрэг болхоос татгалзаж, [[Парис]] явж их бууны ангид суралцан төгсжээ.
 
== Эхэн үеийн амьдрал ==
== Байлдан дагуулалт-ялалтын оргил үе ==
Францын хувьсгал түүний нэр нөлөөгөөр Европоор тархан халдварлахаас болгоомжилсон хамжлагат ёс ноёрхсон [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Орос]], Австри-Унгар, тархай бутархай байсан германы жижиг хаант улсууд,Хамжлагат хамжлагат ёсыг халсан боловч шинэ өрсөлдөгчтэй болохоос эмээсэн Их Британи эмээн дагжиж байлаа.
== Алдаа ялагдал==
Хэдийгээр Математикматематик, Геометргеометр, газар зүй, түүхттүүхэд авьяастай байсан боловч байгаль-техникийн шинжлэх ухааны ололтуудыг эс ойшоож алдсан гэдэг. Учир нь Ирланд гаралтай АНУ-ын иргэн [[Роберт Фултон]] гэгч 1797 онд Францад ирж (дэлхийд анх удаа уурын хөдөлгүүрээр ажилладаг хөлөг онгоц зохион бүтээсэн) олон зууны турш ард түмэн,эцэг, өвгөдийг нь яргалан харгислаж байсан Британий эзэнт гүрэнтэй ямар ч хамаагүй аргаар тооцоо бодох зорилгоор 1800 онд буюу 18,19-р зууны зааг дээр хүчээ авч ид мандаж байсан Наполеонтой биечлэн уулзаж Британийг хуурай замын байлдаанаас гадна тэдний гол хөзөр болсон далайн флотыг цохиж үгүй болгох замаар буулгаж авах талаар өөрийн санал бодлоо илэрхийлэхэд хариуд нь Английн флотыг үгүй хийхэд та надад юугаар тусалж чадах юм бэ? гэхэд өөрийн төслөө танилцуулжээ.Гэтэл ямар ч далбаа, дарвуулгүй хөлөг онгоц усанд яаж салхины чиглэл, хүч, сэлүүрээс үл хамааран хөвөх уурын хуягт хөлөг онгоц, усан доогуур шумбадаг завь, хөлөг онгоц устгах шумбадаг сум /торпед/-ийн төсөл нь утга учиргүй биелшгүй хоосон мөрөөдөл шиг санагджээ. Мөн түүний Сангийн Яамныяамны сайд болон бусад дээд тушаалынхан хөлөг онгоц үйлдвэрлэх техникийн нөхцөл, үйлдвэрлэлийн өртөгийг үзээд 1-т Нэннэн тэргүүнд хуурай замын байлдааны ажиллагаанд шаардагдах төсөв хөрөнгийг дэмий зүйлд үрэх шаардлагагүй, 2-тхоёрдугаарт наанадаж цаг хугацаа бидэнд байхгүй, 3-тгуравдугаарт Манайманай флот Английн флотоос юугаар ч дутахгүй гэж эсэргүүцсэн тул хэрэг болвол би таныг дуудъя, төсөлтэй чинь дараа авч хэлэлцье гээд хойшлуулжээ. Р.Фултон хүлээж цөхөөд Наполеонд төслөө дахин танилцуулах гэж удаа дараа оролдоод бүтээгүй ч шантарсангүй, дахин олон удаа захидал бичиж хариу хүссэн боловч амжилт олсонгүй. Нэг удаа түүний зуны ордон руу нууцаар нэвтэрч хамгаалалтынхныг нь ихэд сандаргаж, Наполеоныг ч машид хилэгнүүлжээ. Тэрбээр энэ хоосон мөрөөдөгч америк эрийг Елисейн ордонд ойртуулах нь бүү хэл Францын нийслэлээс хөөж явуул хэмээн тушаал буулгасан байна. Ингэж Наполеон англичуудыг далай, тэнгист буулган авах нэг боломжоо алдсан гэдэг. Мөн тэрээр хуурай замын байлдаанд шалгарсан авьяаслаг жанжин байсан хэдий ч тэнгисийн флот командлах тал дээр тун маруухан нэгэн байсан ажээ. Түүний бас нэгэн алдаа бол Орос руу хийсэн аян дайн гэж ихэнх эрдэмтэд, тэр дундаа цэргийн түүхчид үздэг юм. Английн эсрэг эх газрын худалдааны хоригийг дэмжихээс татгалзсаны хариуд Оросын эсрэг хийх цэрэг дайны ажиллагааны төлөвлөгөөг хэлэлцэхэд генерал-фельдмаршал Жюно тэргүүтэй хэсэг цэргийн эрхтэн болон сайд нар ихэд эсэргүүцэж Орос руу довтлох нь ухаангүй явдал бөгөөд ялах боломжгүй, яавч сайн юманд хүргэхгүй гээд түүний оронд дипломат аргаар ОросодОрост дарамт үзүүлэх нь зүйтэй хэмээн учирлавч бас л үл хэрэгсчээ(. Хожим энэхүү алдааг 130 жилийн дараа А.Гитлер давтсан билээ).
 
== Эшлэл ==