"Усан боомт"-ны өөр хувилбарууд

no edit summary
[[File:Vyrnwy dam.JPG|thumb|300px||Lake Vyrnwy буюу Врнва нуурын боомт хажуугаас харагдах байдал, [[Уэльс]] улс, 1888 онд баригдаж дууссан]]
[[File:Karapuzha DamA1.JPG|300px|thumb|Карапуза боомт-Karapuzha Dam, Энэтхэгийн Керала муж дахь шороон боомт]]
'''Боомт''' гэдэг нь гадаргын усыг харимтлуулж [[усан сан|хиймэл нуур]], газар доорхи усыг хуримтлуулж усны нөөц бүхий сан байгуулахад ашиглагддаг барилга юм. Боомтоор хашигдан бий болсон хиймэл нуур нь үерээс дан ганц хамгаалахгүй, [[усжуулалт]], [[ус хангамж]], [[усны нөөц|үйлдвэрийн усны хэрэглээ]], [[усан орчны ахуй]] болон [[усан тээвэр]] зэрэгт ач холбогдолтой. [[Усны эрчим хүч]] бол боомт барьж эрчим хүч үйлдвэрлэх гол зорилгошаардлага юм. Боомт нь мөн ус ихтэй газарт урсац тохируулга хийн хуримтлуулж ус багатай газарт хуваарилах зорилгоорзорилготойгоор баригддаг. [[Үерийн хаалт]] эсвэл [[далан]] гэх мэт нь газар нутгийг усны аюулаас хамгаалах, усыг зайлуулах үүрэгтэй байхадбайдаг бол боомт нь усыг хуримтлуулах үүрэгтэй байдаг.
 
Боомт гэдэг англи үг ''dam'' нь дундад үеийн англи хэл,<ref>[http://www.bartleby.com/61/45/D0014500.html The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition]</ref> ба дундад үеийн голланд хэлэнд олон хуучин хотуудын нэрлэх нэр юм. Тухайлбал Амстердам-Amsterdam гэх мэт<ref>Source: ''Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde'' (''Magazine for Dutch Language and Literature''), 1947. The first known appearance of ''dam'' stems from 1165. However, there is one village, Obdam, that is already mentioned in 1120. The word seems to be related to the Greek word ''taphos'', meaning ''grave'' or ''grave hill''. So the word should be understood as ''dike from dug out earth''. The names of more than 40 places (with minor changes) from the Middle Dutch era (1150–1500 CE) such as [[Amsterdam]] (founded as 'Amstelredam' in the late 12th century) and [[Rotterdam]], also bear testimony to the use of the word in Middle Dutch at that time.</ref> Харин монгол хэлэнд ''боох'' гэсэн язгуураас гаралтай ба голыг урсгалын хөндлөн чиглэлд нь боосон саад хэмээн үзэж боомт гэж нэрлэжээ.
 
===Эртний боомтууд===
[[Ойрхи дорно]]д болон [[Месопотам]]ид эртний боомтуудын ул мөр байдаг. [[Тигр мөрөн]] болон [[Евфрат мөрөн]]д нөлөөлж буй Месопотамийн уур амьсгал, голын горимыг урьдчилан прогнозлохтаах тооцоолох боломжгүй байсан учир усны түвшнийг тохируулах зорилгоор боомт барьж ашиглаж байжээ.
 
Хамгийн эртний алдарт боомт болох [[Жордан гол]] дээрх [[Жава боомт]] нь [[Амман]] хотоос хойт зүгт 100км орчим зайд байрладаг. Энэ боомт нь хүндийн хүчнийх гэж хэлж болхоор 9м өндөр, 1м чулуун зүрхэвчтэй, 50м өргөн хяртай юм байна. Энэхүү байгууламж нь МЭӨ 3000.<ref>Günther Garbrecht: "Wasserspeicher (Talsperren) in der Antike", ''Antike Welt'', 2nd special edition: ''Antiker Wasserbau'' (1986), pp.51–64 (52)</ref><ref>S.W. Helms: "Jawa Excavations 1975. Third Preliminary Report", Levant 1977</ref> жилийн үед баригдсан гэж тооцогдож байгаа юм.
===Ромын инженерчлэл===
[[File:Roman Cornalvo dam, Extremadura, Spain. Pic 01.jpg|thumb|300px|[[Испани]] дахь Корналво боомт нь хоёр мянганы турш ашиглагдсан байна.]]
[[Ромын боомт|Ромын боомтын барилга]] нь "том хэмжээгээр барилгын ажлыг төвөлөхтөлөвөх барих ромчуудын чадвар"-аар тодорхойлогддог.<ref name="Smith 1971, 49">{{harvnb|Smith|1971|p=49}}</ref> Ромын төлөвлөгч нар хуурай улиралд хотын оршин суугчдыг [[ус хангамж|усаар хангах]] тогтвортой усны нөөцийг бүрэлдүүлэх томоохон боомт бүхий усан сайнсан байгуулах шинэлэг санааг дэвшүүлсэн байдаг.<ref>{{harvnb|Smith|1971|p=49}}; {{harvnb|Hodge|1992|pp=79f.}}</ref> Тэд чулуун өрлөгт гидравлик туршилт хийж, улмаар [[opus caementicium|Ромын бетон]] гарган авсан ба энэ нь урьд өмнө байгаагүй том боомт барих боломжийг олгож<ref name="Smith 1971, 49" /> [[Хомс нуурын боомт]], тухайн үедээ томоохонд тооцогдож байсан<ref name="Smith 1971, 42">{{harvnb|Smith|1971|p=42}}</ref> [[Харбага боомт]] гэх мэтийг Ромийн [[Сири]]д байгуулжээ. Хамгийн өндөр Ромын боомт бол [[Ром]]ийн ойролцоо орших [[Субиако боомт]] юм; Үүний тэмдэглэгдсэн өндөр нь 1305 онд <ref name="Hodge 1992, 87">{{harvnb|Hodge|1992|p=87}}</ref> сүйтгэгдэх хүртлээ 50м орчим байжээ.
 
Ром инженерүүд чулуун хүндийн хүчний болон шороон боомт төсөлөх тооцооны арга, барих тусгай технологитой байсан байна.<ref>{{harvnb|Hodge|2000|pp=331f.}}</ref> Үүнээс гадна, инженерүүд зохион бүтээх өндөр чадвартай байсан ба үгүйрсэн боомтуудад хийж байсан технолоиудтехнологиуд нь одоо хүртэл мэдэгдэхгүй байна. Эдгээр нь [[Арк-хүндийн хүчний боомт]]ууд,<ref>{{harvnb|Hodge|2000|p=332}}; {{harvnb|James|Chanson|2002}}</ref> [[Аркан боомт]]ууд,<ref name="Earliest known arch dam">{{harvnb|Smith|1971|pp=33–35}}; {{harvnb|Schnitter|1978|pp=31f.}}; {{harvnb|Schnitter|1987a|p=12}}; {{harvnb|Schnitter|1987c|p=80}}; {{harvnb|Hodge|2000|p=332, fn. 2}}</ref> [[тулгуурт боомт]]ууд<ref>{{harvnb|Schnitter|1987b|pp=59–62}}</ref> болон [[Олон аркт тулгуурт боомт]]ууд,<ref name="Earliest known multiple arch buttress dam">{{harvnb|Schnitter|1978|p=29}}; {{harvnb|Schnitter|1987b|pp=60, table 1, 62}}; {{harvnb|James|Chanson|2002}}; {{harvnb|Arenillas|Castillo|2003}}</ref> гэх мэт нь бүгд МЭ 2-р зуунд Ромын эзэнт гүрэнд хэрэглэгдэж байжээ. (харах [[Ромын боомтуудын жагсаалт]]). Мөн ромчууд Гүүрэн боомтыг барьсан нь одоо хүртэл Иранд байдаг. .<ref>{{harvnb|Vogel|1987|p=50}}</ref>
 
[[File:Sushtar Bridge.jpg|thumb|left|МЭ 3-р зууны үед Ромчуудаар баригдсан Банд-э Каисар боомт]]
[[Иран]]д, [[Банд-э Каисар]] шиг гүүрэн боомт нь [[усан дугуй]]н тусламжтайгаар эрчим хүч бий болгоход ашиглагдаж байсан ба энээрчим хүч нь ихэвчлэн ус өргөх механизм маягаар хэрэглэгддэг байжээ. Үүний нэг нь Ромчуудын барьсан [[Дэзпүл]] дахь гүүрэн боомт ба<ref>{{harvnb|Hartung|Kuros|1987|pp=232, 238, fig. 13; 249}}</ref> энэ нь усыг 50 кубит [cubit] орчим өргөж хотын бүх орон сууцны [[ус хангамж]]ийн асуудлыг шийддэг байжээ. Мөн [[хуваарилах боомт]]ууд ихээр хэрэглэгддэг байсан.<ref name="Hill-Engineering">[[Donald Routledge Hill]] (1996), "Engineering", p. 759, in {{cite book |last1=Rashed |first1=Roshdi |last2=Morelon |first2=Régis |year=1996 |title=[[Encyclopedia of the History of Arabic Science]] |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-12410-7 |pages=751–795 |ref=harv }}</ref> [[Милл]] боомтуудийг [[Муслимын хөдөө аж ахуйн хувьсгал|Муслим инженерүүд]] бий болсон ба ''Pul-i-Bulaiti'' гэж нэрлэдэг байжээ. Хамгийн анхных нь [[Иран]]ы [[Карун]] гол дээр баригдсан Шустар байсан ба бусад олон боомтыг Муслимийн орнуудад барьж ашиглаж байжээ.<ref name="Hill-Engineering" /> Water was conducted from the back of the dam through a large pipe to drive a water wheel and [[watermill]].<ref name="Lucas">Adam Lucas (2006), ''Wind, Water, Work: Ancient and Medieval Milling Technology'', p. 62. BRILL, ISBN 90-04-14649-0.</ref> 10-р зууны үед, [[Ал-Мукаддаси]] Персид хэд хэдэн боомтуудыг тайлбарлажээ. Түүний нэг тайлбар болох [[Ахваз]] нь 910м урттай байсан ба олон усан дугуйн тусламжтайгаар усыг акведукт өгч түүгээр дамжуулан хотын усан санд усыг хүргэдэг байжээ.<ref name="Hill-31">{{cite book|title=A history of engineering in classical and medieval times|author=Donald Routledge Hill|publisher=Routledge|year=1996|isbn=0-415-15291-7|page=31|ref=harv}}</ref> Өөр нэг нь, Банд-и Амир ''Band-i-Amir'' боомт 300 гаруй тосгоныг усжуулдаг байсан байна.<ref name="Hill-56-8">{{cite book|title=A history of engineering in classical and medieval times|author=Donald Routledge Hill|publisher=[[Routledge]]|year=1996|isbn=0-415-15291-7|pages=56–8|authorlink=Donald Routledge Hill|ref=harv}}</ref>
 
===Дундад зууны үе===
[[Нидерланд]]ад, газар нутгийн ихэнх нь нам дор учир боомт нь голын усны түвшнийг тохируулах, гадар нутаг усанд автахаас сэргийлж далайн орчимд баригддаг байжээ. Эдгээр боомтууд нь гол гатлахад ойрхон, ус хотруу түгээхэд зай багатай, байгалийн сайхан орчин бүрдүүлдэг гэдгээс шалтгаасан хот болон тосгоны эхлэл хэсэгт баригддаг байжээ.
 
Жишээлбэл тухайн үеийн Голландын нийслэл [[Амстердам]] (хуучин нэр нь Амстелредам) нь 12 зууны сүүл үед Амстел голын боомтоос эхэлдэг байсан ба [[Роттердам]] нь Ниеүвэ Маас голын цутгал болох Ротте гол дээрх боомтоос эхэлдэг. Амстердамын төв талбайд, 800 гаруй жилийн настай боомтын туурь бүрхэгдсэн байбайдаг ба одоог хүртэл dam буюу боомт гэсэн нэрээ авч ''Dam Square'' эсвэл Боомт талбай гэж нэрлэгддэг.
 
===Үйлдвэржилтийн эрин үе===
Ромчууд анх [[аркан боомт]]уудыг барьж байсан боловч, [[гидростатикийн даралт]]ын улмаас хоёр жигүүрт үйлчлэх [[реакцын хүч]]нүүд тэдгээрт бат бэх байх том хэмжээний аркан боомтийг 19-р зууны инженерчлэлийн чадамж, барилгын материал зэрэг нь бий болгосон юм.
 
Анхны гурван аркан боомт 19-р зуунд [[Британийн эзэнт гүрэн]]д баригджээ. Henry Russel of the [[Рояал Инженер]]ийн Хенри Руссел Хидерабад хотыг усаар хангах [[Мир алам сан|Мир алам]] боомтыг 1804 онд барьсан ба энэ нь одоог хүртэл мөн ашиглагдсаар л байна. Энэ нь 12м өндөр ба 21 ширхэг өөрөөрөөр өөр алхам бүхий аркаас тогтсон боомт юм.<ref>{{Cite web|url=http://www.simscience.org/cracks/advanced/butt_hist1.html|title=Key Developments in the History of Buttress Dams}}</ref>
 
1820-иос 30 онд, Дэслэгч-Колонч [[Жон Баи]] [[Канад]]ад одоогийн [[Оттава]] хотын ойролцоо Ридеау сувгийн барилгын ажлыг удирдан гүйцэтгэсэн ба усан замын системд муруй чулуун цуваа боомтуудыг барьсан байна. Ялангуяа, [[Жон Редпать]] ахлан [[Жонс Хүрхрээ боомт]]ийг барьсан ба энэ нь 1832 онд дуусгавар болсоноор хойт америк дахь тухайн үеийн инженерийн гайхалтай бүтээл болсон юм. Барилгын үед усыг зайлуулах, мөн хянахын тулд, ус дамжуулах хиймэл хоолой бүхий хоёр [[хавтгай хаалт]] барьсан байна. Эхнийх нь зүүн хэсэгт боомтын суурийн ойролцоо байрласан. ХосрХоёр дахь хаалт нь боомтын баруун хэсэгт сууриас дээш 6м өндөрт байрлажээ. Усны их ба бага түвшнээс хамаарч хаалтуудыг ажиллуулдаг байсан байна.<ref>{{Cite web|url=http://www.mysteriesofcanada.com/Canada/john_redpath.htm|title=John Redpath, the Whispering Dam, and Sugar}}</ref>
 
[[File:Lake Parramatta,New South Wales.jpg|300px|left|thumb|Чулуун аркан хана /боомт/, [[Сидней|Параматта]], [[Шинэ Өмнөд Вэльс]], Австали дахь анхны инженерийн шийдэл бүхий боомт.]]
[[Сидней|Параматт]] хотын ойролцоо Хантс голын савд, хотын хүн амын өсөлт, усны хэрэгцээнд тулгуурлан 1850 онд [[Австрали]]чууд боомтуудыг барьж эхэлсэн. Чулуун [[аркан боомт]]уудыг тухайн үеийн Рояал инженерийн ололт амжилтанд тулгуурласан Лиеүтенант Перси Симпсон төсөллөж барьж байгуулсан байна. БоомтынБоомтуудын өртөг нь £17,000 байсан ба Австрали дахь инженерийн шийдэл бүхий анхны боомт 1856 онд бий болжээ. Хоёр дахь аркан боомт нь илүү математик тодорхойлолттой байсан байна.<ref>{{Cite web|url=http://www.traianvs.net/textos/archdams_en.htm|title=Historical Development of Arch Dams}}</ref>
 
Энэ төрлийн анхны боомт Францид 2 жилийн өмнө нээлтээ хийсэн байна. Энэ нь мөн л [[Аж үйлдвэрийн хувьсгал|үйлдвэржилтийн]] үеийн Францийн хамгийн анхны аркан боомт байсан ба [[Хоёр дахь холери өвчний тархалт(1829–51)|1832 холер өвчинд]] сүйтгэгдсэн талбайг усаар хангахын тулд Аикс-эн хэсгийн хотын захиргаа зохион байгуулж Пранцоис Зола удирдан бариулжээ. Дараа нь Рояал инженерүүд 1844 онд төслийг дэмжиж, түүнээс хойш хэдэн арван жилийн турш барилгын ажил үргэлжилсэн байна. Энэ барилгын мөн чухал ололт нь барилга ба түүний суурь, завьжинд нөлөөлөх хүчдэлийг математик аргачлалаар тооцож төсөлсөнд оршиж байгаа юм.
===Том боомтууд===
[[File:Ansel Adams - National Archives 79-AAB-01.jpg|300px|thumb|1942 он, Ансел Адамсын төсөлсөн Хүүвэр боомт]]
Том боомтуудын эрин үе 1902 онд Египтэд [[Асван Лов Боомт]] баригдсанаар эхэлсэн юм. Энэ боомт нь Нил мөрөн дээр баригдсан хүндийн хүчний [[Чулуун боомт|өрөгт]] [[тулгуурт боомт|тулгуурт]] төрлийн боомт юм. 1882 оны Египттэй хийсэн тулааны дараа, 1898 онд барилгын ажлыг Британчиуд эхэлжээ. Энэхүү төслийг Эрхэмсэг ноён [[Виллиам Виллкокс]] удирдсан ба тухайн үеийн алдартай инженерүүд болох [[Бенжамин Бакер]] болон [[Жон Аирд]] түүний фирм болох энэ төслийн гол гэрээт<ref>[http://www.collectstocks.com/egyptbond.html Egypt bond]</ref><ref>{{Citation|last=Roberts|first=Chalmers|date= December 1902|title=Subduing the Nile|url=http://books.google.com/books?id=DoDNAAAAMAAJ&pg=PA2861|journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]]|volume=V|pages=2861–2870|accessdate=2009-07-10}}</ref> гэх мэт олон хүнийгаж ахуй, инженерүүдийг хамруулсан юм. Материал болон санхүүгийн хөрөнгө оруулалтыг ноён [[Эрнэст Кассел]] барьж байжээ.<ref>[http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&letter=F&search=Finance Finance], [[Jewish Encyclopedia]] c.1906</ref> 1899-1902 оны хооронд баригдаж буй эхний үедээ, барилгын хэмжээ нь тухайн ажилчидад бүтэшгүй оролдлого мэт санагдаж байсан ч<ref>Frederic Courtland Penfield, [[s:Century Magazine/Volume 57/Issue 4/Harnessing the Nile|Harnessing the Nile]], [[Century Magazine]], Vol. 57, No. 4 (February 1899)</ref> дууссаны дараа, дэлхийн хамгийн том боомтын бүтээгчид болсон юм.<ref>{{cite web|title=The First Aswan Dam|url=http://www.umich.edu/~kelseydb/Exhibits/AncientNubia/PhotoIntro.html|publisher=University of Michigan|accessdate=2 January 2011}}</ref>
 
[[Хүүвэр боомт]] нь массив бетонон [[арк-хүндийн хүчний боомт]] бөгөөд, АНУ-ын [[Аризона]] болон [[Невада]] мужын хил дагуу [[Колорада гол]]ын [[Хар хавцал]]д [[Их хямрал]]ийн үед 1931-1936 оны хооронд барьжээ. 1928 онд Конгрессийн хурлаар [[усны эрчим хүч]] үйлдвэрлэх, үерээс хамгаалах, усжуулалтын эх үүсвэр бий болгохоор Колорада гол дээр боомт барих шийдвэрийг гаргажээ. Үнийн саналын давуугаар Зургаан компани хэмээх консерциум ялалт байгуулсан байна. Энэ үед тэдгээр компани болон бусад газар энэ мэт том боомт барьж байгаагүй, зарим техникүүд бүрэн батлагдаагүй хүнд үе байсан юм. Хар хавцалын аагим халуун уур амьсгал, боомтын хөндлүүрийн бэрх тогтоц мөн л боомтын барилгын ажлыг хүндрүүлж байсан юм. Гэсэн ч Зургаан компани консерциум 2 жилээр барилгын ажлыг хурдасгаж 1936 оны 3 сарын 1-нд засгийн газарт боомтыг хүлээлгэн өгсөн юм. Хүүвэр ([[орос]]:Гувер) боомт нь ийнхүү өмнөх ерөнхийлөгч болох Херберт Гуверийн нэрээр нэрлэгдсэн юм.
 
1997 он гэхэд дэлхий даяар 800,000 орчим боомт тоологдсон ба үүний 40,000 орчим нь 15м-ээс өндөр боомт байна.<ref>"[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1470397/ Is it Worth a Dam? ]". ''[[Environmental Health Perspectives]]'' Volume 105, Number 10, October 1997 ({{WayBack|df=yes|url=http://www.ehponline.org/qa/105-10focus/focus.html|date=20060517113007}})</ref>