"Усан боомт"-ны өөр хувилбарууд

==== Шороон боомт ====
{{main|Шороон боомт}}
Шороон боомтууд нь [[Хөрсний нягтрал|нягтруулсан]] ул хөрсөөр баригдах ба чулуун дүүргэлттэй болон шороон дүүргэлттэй гэсэн үндсэн хоёр төрөлд хуваагдана. Шороон боомт нь хүндийн хүчний боомттой адил уснаас ирэх даралтыг өөрийн жингээрээ эсэргүүцэж тогтдог боомт боловч бетоныг бодвол налархай шинжтэй юм.
Embankment dams are made from [[Soil compaction|compacted]] earth, and have two main types, rock-fill and earth-fill dams. Embankment dams rely on their weight to hold back the force of water, like gravity dams made from concrete.
 
===== Чулуун дүүргэлттэй боомт =====
[[File:Gathrightdam4.jpg|thumb|The [[Gathright DamВиржини]] inдахь [[VirginiaГатрайт боомт]] isнь aчулуун rock-fillдүүргэлттэй [[embankmentшороон damбоомт]] юм.]]
[[Чулуу (геологи)|Чулуун]]-дүүргэлттэй боомтууд нь ус үл нэвтрүүлэх бүстэй холбоосгой болон холбоослог хөрстэй хамт нягтруулагдсан шороон боомт юм. Боомтыг бүрдүүлэгч их бие нь бул чулууг ихээр агуулах учир ''чулуун дүүргэлттэй'' гэж нэрлэдэг. Ус үл нэвтрүүлэх бүс нь боомтын дээд налууд ойролцоо баригдвал ''экран'' гэж нэрлэгдэх ба [[бетон]], [[өрөгт]], ган ялтаст, пластик мемранан, эсвэл мод, нягт шавар гэх мэтээр баригдаж болно. Хэрэв ус үл нэвтрүүлэх бүс нь нь боомтын их биеийн гол хэсэгт байрлах бол ''зүрхэвч'' гэж нэрлэнэ. Хэрэв нягт шавар боомтын ус үл нэвтрүүлэх буюу шүүрэлтийн эсрэг байгууламжид орсон бол боомтыг ''холимог'' боом гэж нэрлэх нь бий. Чулуун дүүргэлттэй боомтын их бие ба шүүрэлтийн эсрэг зүрхэвч болон экраны дотоод шүүрэлтийн угаагдлаас сэргийлж тэдгээрийн хооронд шүүрүүлэх үе хийж тусгаарлаж өгдөг. Шүүрүүлэх үе нь хөрсний нарийн хэсэг угаагдан гарахаас сэргийлсэн урвуу ширхэглэлтэй холбоослог хайрга ба дайрганаас тогтоно. Буталсан хайрга хэрэглэх нь орон нутгийн материал гэдгээрээ барилгын өртгийг бууруулах гарын доорхи материал юм. Дулуун дүүрэлттэй боомт нь [[газар хөдлөлт]]өнд нилээд тэсвэртэй байдаг. Гэвч барилтын үед газар хөдлөлтөнд гүйцэт нягтрал аваагүй бие цууралт авч улмаар хоосон орон зайнд ус нэвчин орвол боомтын ачаалал өөр болно. Чулуун дүүргэлттэй боомтын жишээ нь [[Калифорни]] дахь [[Шинэ Милонес боомт]] юм.
[[Rock (geology)|Rock]]-fill dams are embankments of compacted free-draining granular earth with an impervious zone. The earth utilized often contains a high percentage of large particles hence the term ''rock-fill''. The impervious zone may be on the upstream face and made of [[masonry]], [[concrete]], plastic membrane, steel sheet piles, timber or other material. The impervious zone may also be within the embankment in which case it is referred to as a ''core''. In the instances where clay is utilized as the impervious material the dam is referred to as a ''composite'' dam. To prevent internal erosion of clay into the rock fill due to seepage forces, the core is separated using a filter. Filters are specifically graded soil designed to prevent the migration of fine grain soil particles. When suitable material is at hand, transportation is minimized leading to cost savings during construction. Rock-fill dams are resistant to damage from [[earthquake]]s. However, inadequate quality control during construction can lead to poor compaction and sand in the embankment which can lead to [[Earthquake liquefaction|liquefaction]] of the rock-fill during an earthquake. Liquefaction potential can be reduced by keeping susceptible material from being saturated, and by providing adequate compaction during construction. An example of a rock-fill dam is [[New Melones Dam]] in [[California]].
 
AБоомтын coreшүүрэлтийн thatэсрэг isбайгууламж growing in popularity isнь [[asphaltасфальт concreteбетон]]оор баригдаж болно. TheХэрэв majorityбоомтын ofих suchбие damsнь areдан builtчулуун withасгаас rockэвсэл and/orөрлөгөөс gravelбүтэж asбайгаа theтохиолдолд mainасфальт fillбетон material.хэрэгдэх Almostнь 100хамгийн damsзөв ofхослол thisбайдаг. design1962 haveонд nowийм beenбоомт builtбаригдсанаас worldwideхойш sinceдэлхий theдаяар first100 suchгаруй damбоомтыг wasийм completedматериалын inхослолоор 1962барьж босгожээ. AllБүх asphalt-concreteасфальт coreбетон damsзүрэвчтэй builtбоомтуудын soажиллагааны farбичлэг haveнь anсайн excellentбайсан performance recordбайна. TheАсфальтны typeтөрөл of asphalt used is aнь [[viscoelasticЗунгааралттай уян]]-[[plasticпластик]]material thatматериал canбайх adjustнь toбоомтын theих movementsбиеэс andирэх deformationsөчүүхэн imposedшилжилтэнд onуян theхаримхай embankmentүйлчилж asтогтвортой aбайдаг.[[Асфальт]]ны whole,уян andхатан toчанар settlementsнь inгазар theхөдлөлтийн foundation.идэвхи Theөндөртэй flexibleбүсэд propertiesнилээн ofтохиромжтой theдавуу [[asphalt]]талыг makeбий such dams especially suited in [[earthquake]] regionsболгоно..<ref>{{cite web|title=Asphalt concrete cores for embankment dams|url=http://www.waterpowermagazine.com/story.asp?storyCode=472|publisher=International Water Power and Dam Construction | accessdate = 3 April 2011}}</ref>
 
===== Бетон хучилттай чулуун боомт =====
AБетон хучилттай чулуун боомт "concrete-face rock-fill dam" (CFRD) isнь aбоомтын rock-fill damдээд withналуудаа [[concreteбетон slabхавтан]]sгуудаар onхучигдсан itsчулуун upstreamдүүргэлттэй faceбоомт юм. ThisЭнэ designтөрлийн offersшийдэл theнь concreteбоомтын slabдотуур asшүүрэх anшүүрэлтээс imperviousдавхар wallсэргийлэх, toдээд preventналуугын leakageбэхэлгээг andнайдвартай alsoболгох aзорилгоор structureхэрэглэгдэнэ. withoutДээрээс concernнь, forбетон upliftхучилттай pressure.боомт Inнь addition,шороон theдүүргэлттэй CFRDбоомт designбарихаас isхялбар flexibleбайхаас forгадна topography,дээд fasterналуугын toтофо constructнөхцөлд andуян lessхатан costly than earth-fillбайж damsчаддаг. TheАнх CFRDбетон originatedхучилттай duringбоомтыг the1860 [[Californiaонд GoldКалипорнид Rush]]алт inолбордлож theбайсан 1860sуурхайчид whenёроолын minersус constructedгаргууртай rock-fillмодон timber-faceучилттай damsчулуун forбоомт [[Placerбарьсанаас mining#Sluiceүүдэлтэй box|sluiceгэж operations]]үздэг. TheБоомтын timberмодон wasхучилт laterнь replacedсүүлд byбетоноор concreteсолигдож, asусан theсанг designусан wasцахилгаан appliedстанц, toусжуулалтанд irrigationхэрэглэж andэхэлжээ. powerБетон schemes.хучилттай Asбоомтын CFRDхувьд designsбетон grewхавтан inхоорондын heightбосоо duringболон theхэвтээ 1960s,заадасны theчигжээс fillчухал wasбайх compactedба and1960 theоноос slab'sхойг horizontalилүү andсайжруулсан verticalуян jointsбат wereбэх replacedхолбоосоор withзаадас improvedхийж vertical jointsбайна. InСүүлийн theхэдэн lastарван fewжил decades,шийдэл улам theбүр designшинэлэг hasдэвшилтэт becomeболж popularбайна.<ref>{{cite book|last=Neves|first=edited by E. Maranha das|title=Advances in rockfill structures|year=1991|publisher=Kluwer Academic|location=Dordrecht|isbn=0-7923-1267-8|page=341|url=http://books.google.com/?id=USEyV8y9ZFQC&pg=PA341&dq=concrete+face+rock+fill+dams#v=onepage&q=concrete%20face%20rock%20fill%20dams&f=false}}</ref>
CurrentlyСаяхан, theдэлхийн tallestхамгийн CFRDөндөр inбетон theхучилттай world is the {{Convert|233|m|ft|abbr=on}} tallчулуун [[ShuibuyaШуибуяа Damбоомт]]ыг in233м Chinaөндөртэйгээр whichХятадад was2008 completedонд inбарьж 2008дуусган ашиглалтанд оруулжээ.<ref>{{cite web|title=Shuibuya|url=http://www.chincold.org.cn/news/li080321-17-shuibuya.pdf|publisher=Chinese Committee on Large Dams | accessdate = 23 August 2011}}</ref>
 
===== Шороон дүүргэлттэй боомт =====
'''Шороон дүүргэлттэй боомт''', мөн '''нягтруулсан шороон боомт''' эсвэл '''грунтэн боомт''' хамгийн түгээмэл энгийн нэр нь '''шороон боомт''' ба энэ боом нь сайтар нягтралтай [[шороон боомт|ул хөрснөөр]] баригддаг. ''Нэгэн төрлийн'' нягтруулсан боомт нь шүүрэлтийн усыг зайлуулах байгууламжийг эс тооцвол нэгэн төрлийн ул хөрсөөр бүтдэг. Үүнээс гадна бүсчилсэн бүтэцтэй байж болох ба үүнийг холимог боомт гэж нэрлэх ба боомтын дээд ба доод налуу зүрхэвч, шүүр гэх мэт өөр өөр үүрэг бүхий хэсгүүдэд тухайн хэсэгт тохирсон ул хөрсийг хэрэглэнэ. Орчин үеийн бүчлэл бүхий холимог хийцтэй боомтын ус үл нэвтрүүлэх хэсгээр шүүрч гарсан усыг шүүрүүлэн гидравлик даралтын бууруулах шүүрүүлийн систем доод хашицын үзүүрт байрладаг. Харин өнгөрсөн хуучин аргачлалд ус үл нэвтрүүлэх бүс буюу шүүрэлтийн эсрэг байгууламж нь угаалтаар бий болдог байсан. Угаалтаар гэдэг нь боомтыг гидравлик аргаар барихыг хэлж байгаа юм. Шороон боомтод мөн чулуун боомтод хэрэглэдэг шиг ус үл нэвтрүүлэх байгууламж, дээд налуугын бэхэлгээ зэргийг хэрэглэж болно. Хамгийн сониролтой ус үр нэвтрүүлэх байгууламж нь мөсөн зүрхэвч ба энэ аргыг мөнх цэвдэгтэй өндөрлөг газар барих шороон боомтод барих нь найдвартай байдаг. Мөсөн зүрхэвчийг байнгын хөргөлттэй байлгахын тулд тусгай хоолойвчийг суулгаж өгдөг.
'''Earth-fill dams''', also called '''earthen dams''', '''rolled-earth dams''' or simply '''earth dams''', are constructed as a simple [[embankment dam|embankment]] of well compacted earth. A ''[[:wikt:homogeneous|homogeneous]]'' rolled-earth dam is entirely constructed of one type of material but may contain a drain layer to collect ''seep'' water. A ''zoned-earth'' dam has distinct parts or ''zones'' of dissimilar material, typically a locally plentiful ''shell'' with a watertight [[clay]] core. Modern zoned-earth embankments employ filter and drain zones to collect and remove seep water and preserve the integrity of the downstream shell zone. An outdated method of zoned earth dam construction utilized a [[hydraulic fill]] to produce a watertight core. ''Rolled-earth'' dams may also employ a watertight facing or core in the manner of a rock-fill dam. An interesting type of temporary earth dam occasionally used in high latitudes is the ''frozen-core'' dam, in which a coolant is circulated through pipes inside the dam to maintain a watertight region of [[permafrost]] within it.
 
[[Тарбела боомт]] нь [[Пакистан]] дахь Индус гол дээрх том боомтуудын нэг юм. Боомт нь Исламабадын хойт зүгт 50км, өндөр нь голын ёроолооё дээш 148м, 250км2 мандлын талбай бүхий усан сан үүсгэдэг дэлхийд томоохонд тооцогдох шороон дүүргэлттэй боомт юм. Боомтын үндсэн элемент нь нягтруулсан ул хөрс ба цул хэсгийн урт нь 2700м, өндөр 142м байдаг байна. Энэ төсөлд боомтыг барихын тулд 152.8 сая м,куб ул хөрс ашигласан ба хүний гараар бүтсэн хамгийн том шороон байгууламж юм.
[[Tarbela Dam]] is a large dam on the [[Indus River]] in [[Pakistan]]. It is located about {{convert|50|km|mi|abbr=on}} northwest of Islamabad, and a height of {{convert|485|ft|m|abbr=on}} above the river bed and a reservoir size of {{convert|95|sqmi|km2|abbr=on}} makes it the largest earth filled dam in the world. The principal element of the project is an embankment {{convert|9000|ft|m|abbr=off}} long with a maximum height of {{convert|465|ft|m|abbr=off}}. The total volume of earth and rock used for the project is approximately 200 million cubic yards (152.8 million cu. Meters) which makes it one of the largest man made structure in the world.
 
Шороон боомт нь орон нутгийн материал ашигладаг учир хамгийн хямд өртөгөөр босох боомт ба магадгүй хамгийн энгийн технологийн ажиллагаатай байж болох юм.
Because earthen dams can be constructed from materials found on-site or nearby, they can be very cost-effective in regions where the cost of producing or bringing in concrete would be prohibitive.
 
=== Хэмжээгээр нь ангилах ===