"Хүн"-ны өөр хувилбарууд

no edit summary
No edit summary
No edit summary
|trinomial_authority = [[Карл Линней]], 1758
}}
'''Хүн''' гэдэг нь [[Хөхтөн|Хөхтний]] [[Анги (биологи)|анги]], [[Примат]]ын [[Баг (биологи)|баг]], [[Гоминид]]ын [[Овог (биологи)|овог]]т багтах ''Хомо сапиенс'' ([[Латин]]: "ухаант хүн") зүйлийн [[амьтан]] юм <ref>{{cite journal |author=Goodman M, Tagle D, Fitch D, Bailey W, Czelusniak J, Koop B, Benson P, Slightom J |title=Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids |journal=J Mol Evol |volume = 30 |issue=3 |pages=260 &ndash; 6 |year=1990 |id=PMID 2109087}}</ref><ref>{{cite web |title=Hominidae Classification |work=Animal Diversity Web @ UMich |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Hominidae.html |accessdate=2006-09-25}}</ref>. [[Дэлхий]] дээр оршин буй бусад [[организм|амьд организмтай]] харьцуулахад хүн нь маш өндөр хөгжсөн [[тархи]]тай бөгөөд ярих, сэтгэх, өөрийгөө шинжих чадвартай болно. Сэтгэлгээний энэхүү чадвар, хойд хөл дээрээ явдаг, биеийн босоо хөгжилтэй хослон хүн нь бусад зүйл амьтдаас илүүтэйгээр урд мөчөө ашиглан төрөл бүрийн багаж хийх, хэрэглэх боломжтой байнаболжээ. [[ДНХ]]-гийн судалгаагаар орчин үеийн хүн нь ойролцоогоор 200,000 жилийн өмнө [[Африк]] тивд үүссэн<ref>[http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/ha/sap.htm The Smithsonian Institution, Human Origins Program]</ref>, улмаар бусад тивүүд рүү нүүн тархсан байна. 2007 оны байдлаар Дэлхийн хүн ам 6.6 тэрбумаас даваад байна<ref name="popclock">{{cite web
|url=http://www.census.gov/ipc/www/popclockworld.html
|title=World POPClock Projection
Хүний хувьслын түүхийн судалгаа нь үндсэндээ ''Homo sapiens'' [[Зүйл (биологи)|зүйлийн]] хувьслын судалгаа байдаг. "Орчин үеийн хүн" нь [[биологи]]йн хувьд дээр дурьдсан зүйлд (''Homo sapiens'') хамаарах ''Homo sapiens sapiens'' дэд зүйл юм. Энэхүү дэд зүйл нь одоо үед оршин байгаа цор ганц дэд зүйл болно. ''Homo sapiens'' зүйлийн өөр нэг дэд зүйл нь ойролцоогоор 160,000 жилийн өмнө амьдарч байсан ''Homo sapiens idaltu'' бөгөөд мөхсөн байна<ref>[http://www.anth.ucsb.edu/projects/human/# Human evolution: the fossil evidence in 3D], by Philip L. Walker and Edward H. Hagen, Dept of Anthropology, University of California, Santa Barbara, retrieved [[April 5]], [[2005]].</ref>. 130,000 жилийн өмнөх үед хамаарах, орчин үеийн хүнтэй ижил [[анатоми]] бүхий чулуужсан үлдэгдэл Африкаас олдсон болно. <ref>[http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/ha/sap.htm Human Ancestors Hall: ''Homo Sapiens''] - URL retrieved [[October 13]], [[2006]]</ref><ref>{{cite journal |author=Alemseged Z, Coppens Y, Geraads D |title=Hominid cranium from Omo: Description and taxonomy of Omo-323-1976-896 |journal=Am J Phys Anthropol |volume=117 |issue=2 |pages=103-12 |year=2002 |id=PMID 11815945}}</ref>.
 
''Homo sapiens''-тэй хамгийн төстэй, одоо оршин буй зүйл амьтад бол Паны төрөлд хамаарах 2 зүйл сармагчин: [[Бонобо]] (''Pan paniscus'') ба [[Шимпанзе]] (''Pan paniscus'') юм. Эдгээр зүйл амьтад нэг гаралтай бөгөөд гол ялгаа нь "нийгмийн" (сүргийн) зохион байгуулалт болно. Бонобогийн сүргийг эмэгчин нь толгойлдог бол шимпанзегийн сүргийг эрэгчин нь толгойлно. Генийн судалгааны үр дүнгээр эрдэмтэд "6.5 сая жилийн хувьслын дараа, бонобо/шимпанзе ба хүний ялгаа нь хоорондоо төрөл биш хүмүүсийн ялгаанаас 10 дахин их, харин харх ба хулганы ялгаанаас 10 дахин бага байнаболсон" гэсэн дүгнэлтэнд хүрсэн ба энэхүү 2 зүйл сармагчин болон хүний [[ДНХ]]-гийн 95% нь ижил байдагийг тогтоожээ<ref>[[Frans de Waal]], ''Bonobo''. Berkeley: University of California Press, 1997. ISBN 0-520-20535-9 [http://www.2think.org/bonobo.shtml]</ref><ref>{{cite journal | author=Britten RJ | title=Divergence between samples of chimpanzee and human DNA sequences is 5%, counting indels | url=http://www.pnas.org/cgi/content/full/99/21/13633 | journal=Proc Natl Acad Sci U S A | year=2002 | pages=13633-5 | volume=99 | issue=21 | id=PMID 12368483}}</ref><ref>{{cite journal | author = Wildman D, Uddin M, Liu G, Grossman L, Goodman M | title = Implications of natural selection in shaping 99.4% nonsynonymous DNA identity between humans and chimpanzees: enlarging genus Homo. | url=http://www.pnas.org/cgi/content/full/100/12/7181 | journal = Proc Natl Acad Sci U S A | volume = 100 | issue = 12 | pages = 7181-8 | year = 2003 | id = PMID 12766228}}</ref><ref>{{cite journal | author = Ruvolo M | title = Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets. | url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/14/3/248 | journal = Mol Biol Evol | volume = 14 | issue = 3 | pages = 248-65 | year = 1997 | id = PMID 9066793}}</ref>. Хүний хөгжлийн шугам шимпанзегийнхаас ойролцоогоор 5 сая жилийн өмнө, [[горилла]]гийнхаас 8 сая жилийн өмнө салсан байна.
 
1990 оноос хойшхи судалгаан дээр тулгуурлан дэвшүүлсэн таамаглалаар бол орчин үеийн хүн нь Африкт үүссэн бөгөөд бусад [[тив]]үүд рүү нүүн шилжсэн байна<ref>Eswaran, Vinayak, Harpending, Henry & Rogers, Alan R. ''[http://www.sciencedirect.com/science/article/B6WJS-4G3SC6X-1/2/aae7c2810f0d87628e228363c0e1bd66 Genomics refutes an exclusively African origin of humans]'', Journal of Human Evolution, In Press, Corrected Proof, retrieved [[May 6]], [[2005]].</ref>.
Ойролцоогоор 10,000 жилийн өмнө хүртэл хүмүүс нь жижиг отгийн хэлбэрээр (одоо хүртэл амьдралын энэ хэлбэр байгаа), ан агнаж амьдарч байсан байна. [[Шинэ чулуун зэвсгийн үе]]эс [[газар тариалан]] эрхлэх болсноор суурин амьдралын эх тавигдаж, амьтан гаршуулан, зарим [[металл]]уудыг ашиглаж эхэлжээ. Улмаар худалдаа, нийгмийн харилцаа үүсэж, тосгон байгуулагдан, [[Ойрхи дорнод]] зэрэг бүс нутагт анхны иргэншил бий болжээ.
 
Ойролцоогоор 6,000 жилийн өмнө, прото-улсууд болох [[Мезопотам]], [[Эртний Египет]] бий болов.үүсэж, Цэрэгцэрэг, арми, удирдагч, төрийн байгуулалт бий болжээболов. 2,000–3,000 жилийн өмнө [[Перс]], [[Хятад]], [[Ром]]ын зэрэг эзэнт гүрнүүд бүрэлдэн тогтож, өөртөө ойр орчмын жижиг улсуудыг нэгтгэжээөөртөө нэгтгэлээ. ЭндМөн энэ үед мөн шашны анхны урсгалууд үүсэвүүссэн байна.
 
[[Дундад зуун]]ы сүүлээр технологийн болон оюуны их үсрэлт гарч, нийгэм, эдийн засаг, шинжлэх ухаан зэрэг бүх салбарууд эрчимтэй хөгжив. Үүний дараагаар газарзүйн, 17-р зуунд шинжлэх ухааны их нээлтүүд хийгдэж, 18 ба 19-р зуун аж үйлдвэрийн хувьсгал гэж нэрлэгдсэн дэвшил гарчээ. Энэ үед төмөр зам, автомашин зэрэг тээврийн хэрэгсэл зохиогдож, [[нүүрс]] ашиглан цахилгаан эрчим хүч гаргаж авав. Төрийн байгуулалтын олон янзын хэлбэрүүд мөнэнэ үед үүссэн болно.
 
== Хүн ам ба амьдрах хэв маяг ==
Хүний түүхийн эхэн үед хүмүүс нь ус болон бусад төрлийн байгалийн баялаг (газар тарилан эрхэлж болохуйц тал, ангаар баялаг ой гэх мэт), [[уур амьсгал]]ын нөхцлөөс ихээхэн хамаарч байжээ. Орчин үеийн технологийн дэвшил нь хүмүүст бүх төрлийн уур амьсгалын нөхцөлд амьдрал боломжийг олгож, сүүлийн хэдхэн арван жилийн дотор хүмүүс [[Антарктид]], [[далай]]н ёроол, сансрыг судалж, тэнд богино хугацаагаар амьдарч байна. Дэлхийн хүн амын тоо 6 тэрбумаас давсан ба 61% нь [[Ази]], 14% нь [[Америк]], 13% нь [[Африк]], 12% нь [[Европ]], 0.5% нь Номхон далайн орнуудад амьдарч байна.
 
Антарктид ба задгай сансарт амьдрах нь маш үнэтэй, удаан хугацаагаар байх боломжгүй бөгөөд одоогийн байдлаар маштун цөөхөн хүмүүс задгай сансарт гараадгарсан байна. 1969, 1972 онд 2 хүн [[Сар]]ан дээр очсон бөгөөд бусад [[гариг]] дээр зөвхөн хүний гараар бүтээгдсэн [[робот]]ууд очоодхүрсэн байнаболно.
 
1800 - 2000 оны хооронд Дэлхийн хүн ам 1 тэрбумаас 6 тэрбум болж нэмэгдсэн байнанэмэгдэв. 2004 оны байдлаар 2.5 тэрбум хүн [[хот|хот сууринд]] амьдарч байгаа бөгөөд энэ тоо цаашид өснө гэж тооцож байна. Суурин газрын хүн ам нэмэгдсэнээр төрөл бүрийн бохирдол, [[гэмт хэрэг]] ихсэх хандлагатай байна<ref>[http://www.ojp.usdoj.gov/bjs/abstract/usrv98.htm Urban, Suburban, and Rural Victimization, 1993-98] U.S. Department of Justice, Bureau of Justice Statistics,. Accessed 29 Oct 2006</ref>.
 
Хүмүүс хүрээлэн буй байгаль орчиндоо ихээхэн хэмжээгээр нөлөөлж байна. Сүүлийн үед хурцаар тавигдаж буй асуудал бол [[Дэлхийн дулаарал|дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт]] юм<ref>{{cite web|url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm|title=www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm<!-- INSERT TITLE -->|accessdate=2007-05-30}}</ref>. Эрдэмтэд одоогийн байгаа хурдаар цаг уурын өөрчлөлт явагдвал, 21-р зуунд Дэлхийн [[амьтан|амьтны]] [[Зүйл (биологи)|зүйлийн]] бүрдлийн талаас илүү нь мөхөх болно гэж тооцож байна<ref>[[American Association for the Advancement of Science]]. [http://atlas.aaas.org/index.php?sub=foreword Foreword]. ''AAAS Atlas of Population & Environment''.</ref><ref>[[E. O. Wilson|Wilson, E.O.]] (2002). ''in The Future of Life''.</ref>.
Anonymous user