Манж үсэг бичиг

Хамниган угсааны манж нар 13-р зуунаас өмнө нангиадын дүрс үсгийг хэрэглэж байсан гэж олон эрдэмтэд бичиж, тэмдэглэж байж. Тэгээд монголчууд түүхийн тавцанаа хүчирхэгжин гарч ирсэн цагаас манж нар монгол бичгийг хэрэглэх болж бас нэгэн хэсэг монгол хэл гадаад харилцаны албан хэрэгтээ ашиглаж байсан байна. Цаг хугацаа өнгөрсөөр 14-р зуунаас манж нар хүчирхэг болж ирэхийн хамт албан хэргээ манжаараа явуулах, өөрийн гэсэн бичиг үсэгтэй болох хэрэгцээ гарц ирсэн нь мэдээж бөлгөө ийнхүү манжийн Нурхач хааны үед Эрдэнэ багш, Гагай заргач гэдэг хоёр түшмэлд монгол үсэгт түшиж манж бичиг зохиохыг даалгасан баримт байдаг нь бидний үед иржээ. Тэр хоёр бичгийн их түшмэл хуучин уламжлалынхаа дагуу монгол хэл, бичгийг улсын гадаад харилцаанд хэрэглэвэл ямар гэж хүссэнд Нурхач эс хүссэн гэдэг мэдээ байдаг байна. Учир үл мэдэгдэх шалтгаанаар мөн онд Гагай заргач эзэн төрийн өмнө нүүргүй болж үхэх ял олсон гэдэг. Энэ бүх мэдээ сэлт хийгээд тэр хоёр түшмэлийн нэр, цол зэргээс үүдэж Эрдэнэ багш, Гагай заргач хоёрыг монгол хүн байсан гэж судлаачин нар үздэг аж. Ингээд манж бичиг зохиох ажилд Эрдэнэ багш махран зүтгэж монгол бичгийг манж хэлнээ таацуулахдаа үсгийн дүрс хэлбэрийг ялгүй жаахан өөрчлөснөөс гадна дусал, бинд гэх тусгай тэмдэг нэмж 1632 онд дуусгасан байна. Энэ ажилд Дахай гэдэг бичгийн түшмэл оролцсон баримт мэдээ байдаг. Манж бичгийг зохиох ажил 30 гаруй жил үргэлжилсэн бөгөөд тэр хугацаанд монгол бичгийг бараг тэр хэвээр шахуу хэрэглэж манж үгийг тэмдэглэж байсан бөгөөд энэ үеийн бичгийн дурсгалыг манж нар сүүлд “тонки фука аку хэргэн-и бидхэ” /tongki fuka akū hergen / буюу дусал, бинд үгүй бичиг хэмээн нэрлэх болжээ.

Манж бичиг
Манж цагаан толгой.
Бичгийн төрөл Цагаан толгой
Хэл Манж
Зохиогч Дахай, Эрдэнэ багш
Зохиогдсон 1599-1632 он
Хэрэглэсэн хугацаа өнөөг хүртэл
Хэрэглэдэг газар Дайчин гүрэн
БНХАУ
Монгол Улс
Гарал
 → Язгуур сина үсэг
  → Газар дундын тэнгис орчмын фөник үсэг
   → Арамеи үсэг
    → Сири үсэг
     → Согд цагаан толгой
      → Уйгур үсэг
       → Монгол бичиг
        → Манж бичиг
Онцлог дээрээс доош, зүүнээс баруун тийш
Юникод U+1800至U+18AA
ISO 15924 Mong
Монгол бичигт суурилсан манж бичгээр Манж гэж бичсэн нь

Манж бичгийг 1911 оны Шинхайн хувьсгал, Манж гүрэн мөхөх хүртэл төрийн албанд идэвхтэй хэрэглэж байсан юм.

Бичгийг хадгалан хамгаалах үйлсэд БНХАУ болон Монгол улсын дээд боловсрол, шинжлэх ухааны байгууллагууд ихээхэн хувь нэмэр оруулж байгаа бөгөөд Манж хэл, бичгийг судлах нь Чин гүрний үеийн түүхийн баримт бичгийг уншихад зайлшгүй шаардлагатай нөхцөл болдог байна.